За род наш яцвяжскі замоўлю я слова
Яцвягі
Мой род прайшоў дарогай цяжкай
І ў той дарозе ўсё згубіў,
Згубіў ён мову, песні, казкі
І імя сам сваё забыў.
Ды выжыў нейк і зноўку ўстаў,
І зноў над ім штандары славы,
І станавым хрыбтом ён стаў
Свабоднай новае дзяржавы.
Нас адмянілі ўсіх гісторый знаўцы,
А мы жывыя, мы вось тут,
Спяваюць песні зноў дайнаўцы,
Судавы родны праслаўляюць кут.1
Я іх бачу, як сёння, гэтых высокіх, штыўных мужчын-брунетаў сяла Сейлавічы Нясвіжскага раёна: Некрашы, Галоўні, Суднікі, Чарнюкі і многія-многія іншыя. Такія ж жанчыны – брунеткі, высокія, прыгожыя. Гэты тып беларусаў с.п. Уладзімір Караткевіч называў яцвяжскімі гракамі2. Яны там у Сейлавічах пра тых яцвягаў нічога не ведалі і не чулі, хоць і ляжаў, і ляжыць у капліцы каля сейлавіцкага касцёла ручнік з яцвяжскім арнаментам. Гэты антрапалагічны тып вельмі ўстойлівы. Хоць у выніку змешаных шлюбаў дзеці часта нараджаюцца светлавалосымі, але пад 16-18 гадоў яны вяртаюцца да вытокаў, і валасы са светлых становяцца, калі не чорнымі, то цёмна-каштанавымі.
Сейлавічы ляжаць на стыку старажытных цывілізацый. За 1-1,5 км на паўднёвы захад ад іх – дрыговіцкі курганны могільнік 11-13 стагоддзяў, а за 3 км на поўнач стаіць вёска Кунаса, чыя назва сугучна імені ўнука ці праўнука таго самага міфічнага Палямона.
Як там фармавалася насельніцтва Сейлавіч – асобнае пытанне, а тут мы толькі сведчым наяўнасць наш-чадкаў яцвягаў у наш час, у канкрэтным месцы нашай сучаснай Беларусі.
Яшчэ алзін прыклад. Хлопцы з вёскі Дайнава на Лідчыне ніколі не ўнікалі традыцыйных боек на забавах і ніколі не ўцякалі. Палягуць усе, але ніводзін не пабяжыць. Таму іх проста стараліся не чапаць без прычыны. Тут ужо не пра знешні выгляд, тут пра манеру паводзін, характэрную для яцвягаў праз вякі.
Адкуль ёсць і пайшлі яцвягі
Для разгляду гэтай тэмы мы возьмем за аснову кнігу “Забытыя народы Еўропы” польскага аўтара Ежы Стрэльчыка3.
ЯЦВЯГІ
Нават назва народа, пра які ідзе гаворка ў гэтым нарысе, з’яўляецца прадметам дыскусій. Невядома, як яны сябе называлі, бо дастатковых доказаў з яцвяжскай мовы не захавалася. У польскай і русінскай мовах, а пазней і ў расейскай, мы часцей за ўсё гаворым пра яцвягаў, ятвягаў, ядзвінгаў або яцвенгаў. Гэтая назва ў розных варыянтах упершыню сустракаецца ў русінскіх крыніцах. Іх літоўскія браты часцей за ўсё называлі іх дэнова, дайнова, дэйнова, дайноўцы, а цяпер – афіцыйна – дайнава. У нямецкай тэрміналогіі яцвягі звычайна вядомыя як судовы (судавіты)4. У сярэднявечных польскіх крыніцах (вядома, лацінамоўных) з’яўляецца іншая назва: палексіяны (таксама палесіты), якую, верагодна, варта чытаць не як палешы ці падляшы (як часам думаюць), а хутчэй як палякшане (ад ракі Ленк, або Элк). Варта дадаць, што, хутчэй за ўсё, у многіх сярэднявечных крыніцах, аўтары, якіх не былі добра знаёмыя з этнічнымі адносінамі ў такіх аддаленых і малавядомых раёнах, яцвягі хаваюцца пад больш агульнай назвай прусаў (прусы, прусіты і г.д.), і, разам з уласна прусамі, верагодна, так-сама пад “вучонай”, псеўдастаражытнай назвай гетаў.
Неадназначнасць і шматзначнасць тэрміналогіі абцяжарваюць магчымасць даць дакладную назву, але гэта зразумела. Не ўдаючыся ў тлумачэнне паходжання (этымалогіі) гэтых і іншых этнічных назваў, звязаных з яцвягамі, варта адзначыць, што некаторыя са згаданых насамрэч абазначалі толькі асобныя фракцыі, складовыя часткі яцвягаў і пашыраліся іх суседзямі, як гэта часта бывала ў іншых раёнах, па прынцыпе pars pro toto, на цэлае.
Паселішчы яцвягаў, хоць і з’яўляліся па сутнасці нязменнымі на працягу ўсяго перыяду іх гістарычна засведчанага існавання, вядомыя толькі прыблізна з-за адзначанага вышэй недахопу крыніц і недастатковай археалагічнай даследаванасці тэрыторыі. Шырока кажучы: яны займалі паўночна-ўсходнюю ўскраіну цяперашняй Польшчы і сумежныя тэрыторыі Літвы і Беларусі, прыкладна – тэрыторыю “Сувальскага Паазер’я з групай вігерскіх азёр як цэнтральнай часткай усёй тэрыторыі, г.зн. ад Нёмана на ўсходзе да Ленга на захадзе і ад ніжняй Шашупы на поўначы да Бебжы (Бабра) на поўдні” (А. Гейштар).
Кім былі яцвягі? Гэтая праблема ўжо цікавіла некаторых сярэднявечных і рэнесансных аўтараў. У 16-17 стагоддзях была высунута, напрыклад, ідэя аб тоеснасці з вядомымі са старажытных часоў языгамі – адгалінаваннем іранамоўных аланаў (сарматаў), якія, верагодна, у 1-м стагоддзі нашай эры пасяліліся паміж Дунаем і Цісай. Польскі гісторык Марцін Кромер, які быў першым ці адным з першых навукоўцаў, хто прыняў гэтую думку, напэўна, быў прывабленыы пэўным падабенствам племянных назваў: языгі – яцвягі і тым, што старажытныя языгі раптоўна і даволі таямнічым чынам знікаюць са старонак гісторыі напрыканцы антычнасці; ён выказаў здагадку, што яны эмігравалі або былі выцесненыя з Паноніі (гунамі?) і пайшлі “глыбей у Сарматыю”. Вядома, у наш час у такія тэорыі ўжо ніхто не верыць. Цікава, што яе прыхільнікамі былі яшчэ ў канцы XVIII стагоддзя стваральнік “навуковай” польскай гістарыяграфіі – біскуп Адам Нарушэвіч, а ў XIX стагоддзі – выдатны вучоны і стваральнік навукі аб славянскіх старажытнасцях – Павел Юзаф Шафарык5. Думка пра тое, што яцвягі былі нашчадкамі старажытных языгаў, каштавала роўна столькі ж, колькі атаясамленне мазаўшанаў з яшчэ больш старажытнымі масагетамі (таксама ў гэтым выпадку можна было ўпарта ўпіраць на падабенства назваў). Вынаходлівасць і інтэлектуальная бесклапотнасць некаторых эрудзіраваных людзей эпохі гуманізму не мела межаў. Адзін з іх, Эразм Стэла (пам. 1521), верагодна, прыдумаў, а некаторыя пазнейшыя людзі, падобныя да яго (таксама ў Польшчы), ахвотна падхапілі гісторыю пра Відавута, першага правіцеля Прусіі ў рымскія часы, і пра яго сыноў, ад якіх павінны былі паходзіць асобныя прускія землі і народы. Відаць, сярод іх быў і Судо – эпонім Судавіі і судаваў.
Адно можна сказаць дакладна: яцвягі належалі да вялікай групы народаў, якія размаўлялі на балтыйскіх мовах. Тэрміны “балтыйскія мовы” (некаторыя навукоўцы настойваюць на форме “балтыцкія”, што, аднак, сведчыць толькі пра чыста геаграфічнае месцазнаходжанне), і “балты” – гэта не гістарычныя паняцці, а катэгорыі сучаснай навукі, якія класіфікуюць і ўпарадкоў-ваюць старажытныя моўныя і этнічныя адносіны. Такім чынам, балты з’яўляюцца асобнай моўнай групай у межах так званай індаеўрапейскай сям’і, побач з такімі групамі, як славяне, германцы, кельты, ілірыйцы, фракійцы і іншыя. Нягледзячы на тое, што пераважная большасць лінгвістаў лічыць, што сярод індаеўрапейскіх моў балтыйскія мовы найбольш блізкія да славянскіх (што нават ляжыць у аснове тэорыі існавання так званай балта-славянскай супольнасці, якая папярэднічала падзелу балтыйскіх і славянскіх народаў), у гістарычныя часы моўныя адрозненні паміж балтамі і славянамі былі ўжо настолькі значнымі, што пра ўзаемаразуменне не магло быць і гаворкі. “Балтыйская” тэрміналогія, вядома, была прыдумана ў сувязі з назвай Балтыйскага мора. Сапраўды, найбольш агульнай характарыстыкай большасці балтыйскіх народаў было іх размяшчэнне на паўднёва-ўсходнім узбярэжжы Балтыкі. Аднак тут трэба адзначыць важны момант: тэрыторыя, заселеная народамі, якія размаўлялі на балтыйскіх мовах, г.зн. балтамі, была ў больш далёкім мінулым, у так званую перадгісторыю, значна больш шырокай, чым пазней, у “гістарычныя” часы, і ні ў якім разе не абмяжоўвалася балтыйскай зонай. Лінгвісты, якія могуць найбольш сказаць па гэтых пытаннях, сцвярджаюць, што балтыйскія мовы займалі значныя тэрыторыі Усходняй Еўропы прыкладна на пачатку нашай эры і пазней; аднак пазней іх арэал зведаў доўгатэрміновае скарачэнне, у першую чаргу на карысць славян, якія паступова выцяснялі балтаў з іх паселішчаў. Аднак, паколькі, як мы ўбачым, знаходжанне балтаў на Балтыйскім моры мае шаноўны, бо старажытны, радавод, незалежна ад пытання аб тым, дзе маглі знаходзіцца самыя раннія балцкія паселішчы (іншае важнае пытанне, але не з пункту гледжання тэмы гэтага нарыса), трэба меркаваць аб іх раннім знаходжанні ў пазнейшых гістарычна засведчаных балцкіх паселішчах. Такім чынам, трэба меркаваць, што “гістарычныя правы” балтаў значна больш аддаленыя ў часе, чым, напрыклад, славян, бо, як мы ўжо ведаем, апошнія, несумненна, пацвярджаюцца ў крыніцах толькі ў VI стагоддзі н. э.6, што азначае, што балты бесперапынна засялялі балцкія паселішчы прынамсі з пачатку нашай эры, а верагодна, і значна даўжэй.
У межах балтыйскіх моў лінгвісты вылучаюць дзве асноўныя групы: усходнюю і заходнюю. Да ўсходніх балтаў адносяцца летувісы, латышы і невядомыя, верагодна, рэліктавыя групы балтаў, якія пацверджаны ў крыніцах або ўстаноўлены на аснове назваў, пакінутых у славянізаваных раёнах, асабліва ў ваколіцах Гжайска (Гжацка) і Мажайска7. Летувіская8 і латышская мовы паспяхова перажылі ўсе нягоды і, як вядома, цяпер з’яўляюцца дзяржаўнымі мовамі Летувы і Латвіі. Мовы заходніх балтаў вымерлі ў розны час, таму мы ведаем іх толькі са старажытных запісаў. Да іх адносяцца мовы старажытных прусаў і ўласна яцвягаў. Паміж Відаваю і Нёманам яшчэ існавалі надбалтыйскія куршы, якія пазней, як мяркуецца, зніклі сярод латышоў і мову якіх часам разглядаюць як прамежкавую паміж заходне- і ўсходнебалцкімі. З заходнебалцкіх моваў найбольш вядомая пруская, бо захавалася шмат помнікаў пісьменства на ёй XV-XVI стст. У дачыненні да яцвяжскай мовы такіх запісаў няма, ад яе засталося толькі некалькі дзясяткаў асабістых імёнаў, якія згадваюцца ў іншых моўных крыніцах, хоць цяжкіх для дакладнай перадачы, але значна большая колькасць геаграфічных назваў, зафіксаваных у крыніцах, а таксама захаваныя ў “жывым выглядзе”, у полі.
Пётр з Дусбурга, які напісаў у першай палове XIV стагоддзя гісторыю Тэўтонскага ордэна, і якому мы аба-вязаны базавымі ведамі аб апошнім этапе незалежнага існавання прусаў і яцвягаў, згадваў Судовію як адну, 9-ю, з 11 пералічаных ім прускіх зямель, побач з землямі Хелмінскай і Любаўскай*, Памязаніяй, Пагязаніяй, Варміяй, Натангіяй; Самбіяй, Надровіяй, Скаловіяй, Галіндыяй і Барсіяй, прыпісваючы кожнай з гэтых краін (акрамя першай) асобны народ, з назвай, адпаведнай назве краіны. Пішучы далей пра ўзброеныя сілы, якія знаходзяцца ў распараджэнні кожнага з гэтых народаў, ён адзначае: “Шляхетныя судовы пераўзыходзяць астатніх не толькі высакароднасцю звычаяў, але таксама багаццем і моцай. У іх 6000 кавалерыі і амаль незлічоная колькасць іншых [пешых] воінаў”, што азначае, што яны перавышаюць на адну траціну па колькасці конскіх сіл “бага-тую і густанаселеную Самбію”, якая, як мы даведаліся, магла выставіць 4000 вершнікаў і 40 000 пешых.
Вялікі польскі гістарыёграф XV стагоддзя Ян Длугаш неаднаразова згадвае яцвягаў у сваёй “Гісторыі Польшчы”, відавочна лічачы іх асобным народам, хоць і роднасным іншым балтыйскім народам, пра што сведчыць інфармацыя, знойдзеная ў 1112 годзе:
“Яцвягі па нацыянальнасці, мове, рытуалах, рэлігіі і звычаях былі вельмі падобныя да ліцвінаў, прусаў і жмудзінаў. Яны таксама практыкавалі ідалапаклонства. Іх галоўным горадам і сталіцай быў замак і горад Драгічын”.
Спакон веку балцкія народы мяжавалі з вугра-фінамі на поўначы і паўночным усходзе. Іх блізкасць на іншых межах цяжка вызначыць у этнічных тэрмінах для больш ранніх перыядаў і залежыць ад вызначэння этнічнага складу пазнейшых польскіх зямель. Пачынаючы з ранняга Сярэднявечча, “галоўным” суседам балты сталі славянскія народы і іх дзяржавы, а ў Высокім Сярэднявеччы (XIII стагоддзе) з’явіўся яшчэ адзін сусед – немцы. Гэтая апошняя суседняя краіна аказалася асабліва злавеснай з цягам стагоддзяў, асабліва для прускіх і латышскіх народаў.
II
Даволі бясспрэчна, што першая відавочная згадка пра балтыйскія народы з’яўляецца ў працы “Германія” рымскага гістарыёграфа Тацыта ў канцы I стагоддзя н. э. Яны вядомыя там як аісты (Еsti)**. Тацыт уключае іх у лік немцаў, але паняцце “Германія” ў гэтага аўтара, як мы ўжо ведаем з раздзелаў пра венетаў і свебаў, настолькі шырокае, што нічога не кажа пра рэальны этнічны характар яе жыхароў. Фрагмент, які тычыцца эстыяў, нават для Тацыта даволі шырокі, але ў асноўным ён тычыцца бурштыну, які здабываўся на іх узбярэжжы – сыравіны, якая вельмі цанілася і шукалася ў Рыме. Паводле Тацыта, эстыі
маюць звычаі і адзенне свебаў***, але мова больш падобная да брытанскай****. Яны пакланяюцца маці багоў. Як сімвал сваёй веры яны носяць выявы дзікоў; гэта, замяняючы зброю і любую іншую абарону, абара-няе паклонніка багіні нават сярод ворагаў. Яны рэдка выкарыстоўваюць жалеза, часцей дубіны. Яны пакутуюць з вырошчваннем збожжа і іншых зямельных прадуктаў больш цярпліва, чым можна было б чакаць. пасля звычайнай германскай ляноты. Але яны таксама шукаюць у моры, і адзіныя сярод усіх германцаў збіраюць бурштын на мелях і на саміх берагах, які яны самі называюць “глесум”. (пер. С. Хамер.)
Нам яшчэ далёка, строга кажучы – амаль цэлае тысячагоддзе – да яцвягаў, але згадка Тацыта пра эстыяў вартая ўвагі, па-першае, таму што гэта першая відавочная згадка балцкіх народаў; па-другое, таму што яна, вера-годна, тычыцца заходніх балтаў, пазней вядомых як прусы; і па-трэцяе, таму што яцвягі былі альбо адной з прускіх фракцый, альбо асобным народам, але цесна звязанымі з прусамі, непасрэдна суседнічаючымі з імі і часцей за ўсё падзяляючы з імі агульны лёс.
Мы абавязаны александрыйскаму географу Пталамею (II стагоддзе) неацэннай, хоць і супярэчлівай інфармацыяй, якую, хутчэй за ўсё, можна звязваць з прускімі народамі, а магчыма, нават з прамымі продкамі пазнейшых яцвягаў. У сваім шырокім трактаце, які, паводле яго ўласнага сцвярджэння і меркавання навукоўцаў, быў задуманы як каментарый да страчанай прамой карты ўсяго вядомага старажытнага свету, ён таксама апісаў, наколькі мог, раёны Цэнтральнай і Усходняй Еўропы. На яго думку, рака Вісла ўтварала мяжу паміж двума вялікімі “правінцыямі”: Вялікай Германіяй і Еўрапейскай Сарматыяй. Пералічваючы, як ён заяўляе, “меншыя” народы, якія насялялі Еўрапейскую Сарма-тыю, і пачынаючы з самай заходняй (і таму, так бы мовіць, непасрэдна на ўсход ад Віслы) іх першай мерыдыянальнай паслядоўнасці (катэны), ён спачатку згадвае гітонаў (готаў) “каля ракі Вісла, ніжэй за венетаў”. “Ніжэй” азначае, па словах Пталамея, на поўдзень. Першая катэна праходзіць далей на поўдзень і не павінна нас тут цікавіць, але адразу пасля яе пералічэння Пталамей сцвярджае:
“Далей на ўсход ад згаданых, ніжэй за венетаў, жывуць галіндзяне, судзіны [і ставаны, аж да аланаў]”.
Амаль усеагульна прызнаецца, што галіндзяне і судзіны Пталамея адпавядаюць прускім галіндзянам і судавам, або яцвягам, вядомым з сярэднявечных крыніц. Калі гэта сапраўды так, то гэтыя два балцкія плямёны былі б адзінымі з пазнейшых польскіх зямель, якія могуць пахваліцца адносна пэўным старажытным радаводам. Наша задача – прасачыць лёс яцвягаў; гісторыя іх значна больш вядомых суседзяў і сваякоў – прусаў – не мае, строга кажучы, дачыненне да тэмы. Аднак мы не можам цалкам ігнараваць іх з-за іх блізкага сваяцтва і падобнага гіста-рычнага развіцця, а таксама з-за таго, што прынамсі частка крыніц інфармацыі, якая тычыцца прусаў, асабліва ў перыяд, калі яцвягі былі яшчэ ў значнай ступені невядомыя, па ўсёй верагоднасці можа быць ужыта і да апошніх. Таму, пакідаючы ў баку менш важныя крыніцы, варта згадаць хаця б старажытнаанглійскі дадатак (інтэрпаляцыю) канца IX стагоддзя, уведзены англійскім каралём Альфрэдам Вялікім (871-899) або па яго ініцыятыве да яго перакладу познеантычнага (V стагоддзе) апісання свету (хараграфіі) Паўла Арозія. Інтэрпаляцыя, заснаваная, як сцвярджае аўтар, на апісанні смелага марака Вульфстана, уключае ў т.л.:
Вульфстан расказваў, як ён падарожнічаў з Хедэ [дацкі порт Шлезвіг-Хедэбы ля падножжа Ютланд-скага паўвострава], што ён прыбыў у Трусо за сем дзён і начэй… Славянскія землі былі ў яго справа… А ў нас былі славянскія землі справа аж да вусця Віслы. Гэтая Вісла – вялікая рака, і такім чынам аддзяляе Вітланд ад зямлі славян. Вітланд належыць эстыйцам. І гэтая Вісла цячэ з зямлі славян, упадае ў Эстыйскі заліў, і гэты Эстыйскі заліў мае шырыню не менш за пятнаццаць міль. З усходу рака Ільфінг упадае ў Эстыйскі заліў з возера, на беразе якога стаіць Трусо… Зямля эстыйцаў вельмі вялікая, і там шмат гарадоў, і ў кожным горадзе ёсць кароль. І там вялікая колькасць мёду і рыбы. І кароль, і магнаты п’юць кабылінае малако, а бедныя і нявольнікі п’юць медавуху. Паміж імі там шмат войнаў (пер. Г. Лабуда).
Далей ідзе больш доўгая і цікавая дыскусія адносна пахавальных звычаяў эстыйцаў (спальванне целаў), якую мы тут апусцім.
Сама назва “прусы” з’явілася нават некалькі раней, у ананімным помніку, вядомым усім даследчыкам гісторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы (як я ўжо згадваў, верагодна, напісаным у першай палове IX стагоддзя), часцей за ўсё згадваным у навуцы як “Баварскі географ” – насамрэч гэта нататка, якая апісвае “грады і землі на паўночным баку Дуная”. У другой частцы запіскі, якая, на жаль, змяшчае шмат загадак, двухсэнсоўнасцей і, магчыма, непаразуменняў, пасля назваў Прысані і Велунзані, якія часцей за ўсё атаясамліваюцца з паморскімі Пырычанамі і Валінянамі, мы чытаем: “Брузі [маюць] у сваёй акрузе больш, чым ад Анісы да Рэйна”. Хоць у гэтым выпадку “Географ” быў скупы на канкрэтныя лічбы, скла-даная і адсутная ў іншых выпадках фраза “ад ракі Энс да Рэйна” выклікае павагу да памераў тэрыторыі і ўскосна да значнасці гэтых брузі – прусаў. Дадзеныя “Баварскага географа” знаходзяць пэўнае пацверджанне ў другой палове X стагоддзя, калі тэрмін “прусы” зноў з’яўляецца ў крыху скажонай форме ў арабскім тэксце. Ён утрымліваецца ў апісанні Ібрагіма ібн Якуба, яўрэйскага дыпламата і падарожніка на службе ў халіфа Кардавы (у Іспаніі), які таксама, як усе, напэўна, ведаюць, з’яўляецца адной з першых і галоўных крыніц адносна Палянскай дзяржавы Мешка I. Ібрагім, верагодна, атрымаў інфармацыю пра Палянцкую дзяржаву і яе суседзяў падчас свайго знахо-джання пры двары імператара Атона I ў Магдэбургу.
З Мешкам* мяжуе на ўсходзе Русь, а на поўначы Бурус. Паселішчы бурусаў ляжаць на беразе акіяна [Балтыйскага мора]. У іх адметная мова, яны не ведаюць моў сваіх суседзяў. Яны вядомыя сваёй адвагай. Калі войска сустракае іх, ніхто з іх не марудзіць, пакуль да іх далучыцца яго таварыш, а наступае, не зважаючы ні на каго, і сечэ мячом, пакуль не будзе забіты. Русы перасякаюць (і атакуюць) іх на караблях з захаду. На захад ад Буруса (ляжыць) Горад жанчын.
Бліжэй да канца X стагоддзя прусы (пруцы і інш.) і іх краіна згадваюцца ў крыніцах у сувязі з місіяй святога Войцеха/Адальберта, які прыняў пакутніцкую смерць у іх краіне 23 красавіка 997 года. Гэта непасрэдна прывяло іх у поле зроку лацінамоўнай Еўропы. Кантэкст падзей таксама сведчыць аб тым, што іх землі таксама трапілі пад поле зроку Палянскай дзяржавы, якая падчас уладарання Баляслава I Храбрага (992-1025) значна выйшла за польскія этнічныя межы. Праз некалькі гадоў, у сувязі з місіянерскай дзейнасцю святога Бруна з Кверфурта, і ў прыватнасці з яго пакутніцкай смерцю, з’яўляецца вестка пра тое, што гэта пакутніцкая смерць адбылася (у 1009 годзе), як запісвае летапісец Цітмар з Мерзебурга, недзе на мяжы Прусіі і Русі. Іншая сучасная крыніца, “Аналы Кведлінбурга” (Annales Quedlinburgen ses), вызначае месца пакутніцкай смерці Бруна як памежжа Русі і Літвы. Нягледзячы на тое, што назва яцвя-гаў не згадваецца ў сувязі са смерцю святога Бруна, такія абазначэнні месцазнаходжання, відаць, сведчаць аб тым, што яго місія была накіравана менавіта на зямлю яцвягаў і што яны былі адказныя за смерць місіянера. Насамрэч, назва яцвягі была зафіксавана раней, але ў ру-сінскай крыніцы. Гэтая інфармацыя змяшчаецца ў найстарэйшым русінскім летапісе, які традыцыйна адносяцца да так званай “Аповесці мінулых гадоў” Нестара, у 6491 годзе ад стварэння свету, або 983 годзе хрысціянскай эры: “Уладзімір пайшоў супраць яцвягаў, і перамог яцвягаў, і ўзяў іх зямлю” – гэта самая ранняя згадка, якая непасрэдна тычыцца гэтага народа, хоць яна, вядома, змяш-чаецца ў крыніцы, якая набыла канчатковую форму толькі ў XII стагоддзі.
Такім чынам на першым этапе мы не высветлілі, “адкуль ёсць і пайшлі яцвягі”, але атрымалі наступную інфармацыю:
– 1-м стагоддзі н.э. Тацыт зафіксаваў у Прыбалтыцы мову падобную на брытскую (адна з кельцкіх);
– у 2-м стагоддзі н.э. Пталамей зафіксаваў племя судаваў у Прыбалтыцы;
– ёсць версія ўзнікнення назвы яцвягі ад назвы сармацкага племені языгі, якая сучаснымі навукоўцамі не прызнаецца;
– ёсць інфармацыя пра ўжыванне кабылінага малака ў Прыбалтыцы ў канцы ІХ стагоддзя;
– ёсць прыблізнае размяшчэнне пакуль прызнаных яцвяжскіх плямён.
(Працяг у наступным нумары.)
1 Станіслаў Суднік. Каб агеньчык не згас. Вершы, песні, пераклады, эпіграфы. Ліда. ПУП Пружмень”. 2026.
2 Яцвяжскім граком с.п. Уладзімір Караткевіч назваў с.п. Валерыя Петрыкевіча з Дзятлава, які быў таго ж тыпу. Паводле ўспамінаў самога В. Петрыкевіча.
3 Jerzy Strzelczyk. Zapomniane narody Europy. Wydawnictwo Poznanskie. 2015. Выданне другое, папраўленае і дапоўненае.
4 Цяпер афіцыйна – судава, судавы. Немцы сутыкнуліся найперш з яцвяжскім племем заходніх судаваў і перанеслі іхнюю назву на ўвесь яцвяжскі этнас. С.С.
5 Pawel Jozef Szafarzyk.
6 Рэальна славяне знаходзяцца ў Еўропе з 6 ст. да н.э., але патрэбны быў доўгі час, каб з палескіх пушчаў і балотаў выйсці на гістарычную арэну. С.С.
7 Тут трэба выдзяляць паўднёва-ўсходнюю групу, якую складалі дайнава, нальшчаны, уласна літва Міндоўга. Сюды ж, напэўна трэба аднесці зямгалаў і латгалаў. С.С.
8 Тут лепш было б ужываць тэрмін жамойцкая, або, як звыкла казалі нашы продкі, жмудская. С.С.
* У гэтым выпадку інфармацыя Пятра з Дусбурга ўводзіць у зман, бо гэтыя землі былі заселены не прусамі, а палякамі. Аднак летапісец разумее пад “Прусіяй” усе землі, падпарадкаваныя крыжацкаму ордэну.
** Толькі ў Сярэднявеччы гэтая назва была перанесена на жыхароў сучаснай Эстоніі, якія ўжо не належалі да балтаў, а да вугра-фінаў.
*** Паняцце свебаў – фундаментальна германскага народа або народаў – было вельмі неадназначным у старажытныя часы; Тацыт яшчэ больш ускладніў яго, выкарыстоўваючы ў геаграфічным, а не чыста этнічным сэнсе.
*** Нягледзячы на бездапаможнасць вялікага гісторыка ў лінгвістычных пытаннях, падкрэсліванне адметнасці эстыйскай мовы ад “свебскай” без пытанняў заслугоўвае ўвагі.
* Транскрыпцыя імёнаў і прозвішчаў з арабскай мовы, у якой адсутнічаюць галосныя, складаная. З-за друкарскіх цяжкасцей я апускаю сістэму дыякрытычных знакаў, прымаючы, версію выдаўца Т. Кавальскага як праўдападобную.
