Колеры, афарбоўкі і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Афарбоўкі і масці жывёлаў
Кот
Анатомія
Сярэдняя даўжыня цела ката без хваста 60 см, даўжыня хваста 25-35 см. Як правіла, самкі меншыя за самцоў, як і ў іншых сысуноў (з’ява палавога дымарфізму). Самы буйны кот, паводле “Кнігі рэкордаў Гінэса”, дасягае ў даўжыню 121,9 см.
Вага сярэдняга здаровага ката складае 2,5-6,5 кг, але сустракаюцца і буйнейшыя асобіны, вага якіх дасягае 7-9 кг. Каты сібірскай пароды і мейн-кун могуць дасягаць вагі 11,5-13 кг. Каты могуць дасягаць масы 20 кг, а самы цяжкі кот меў вагу 21,3 кг. Звычайна параўнальна вялікая вага ката з’яўляецца наступствам атлусцення.
Кот з’яўляецца тыповым дробным драпежнікам з характэрнымі асаблівасцямі анатоміі. Шкілет ката сфармаваны прыкладна з 240 костак і складаецца з двух аддзелаў: восевага і перыферычнага. Восевы аддзел шкілета прадстаўлены чэрапам, хрыбетнікам і грудной клеткай. Перыферычны шкілет ці шкілет канечнасцяў складаецца з 2 грудных (пярэдніх) і 2 тазавых (задніх) канечнасцяў.
Чэрап і хрыбетнік засцерагаюць цэнтральную нярвовую сістэму (галаўны і спінны мозг) ад пашкоджанняў. Хрыбетнік ката складаецца з 7 шыйных, 13 грудных, 7 паяснічных пазванкоў, 3 зрослых крыжавых і 20-26 хваставых пазванкоў. Да пазванкоў прымацаваны 13 пар рэбраў. Рэбры разам з груднымі пазванкамі і грудзінай утвараюць грудную клетку. Першыя 9 пар рэбраў злучаны непасрэдна з грудной косткай, астатнія 4 пары вольныя. Косці пярэдніх канечнасцяў злучаны з грудной клеткай злучальнай тканкай і цягліцамі.
Чэрап ката адрозніваецца ад чэрапаў іншых сысуноў вельмі вялікімі вачніцамі і магутнымі і спецыялізаванымі сківіцамі, а таксама прыблізна аднолькавым развіццём тваравага і мазгавога аддзелаў. Мазгавая частка чэрапа ката складаецца з 11 костак, а тваравая – з 13. Мозг сярэдняга ката мае памер 5 см у даўжыню і важыць 30 г.
У ката 30 зубоў (16 на верхняй сківіцы і 14 на ніжняй), з іх 12 разцоў, 4 іклы, 10 прамаляраў і 4 маляры. Зубы ката прыстасаваны для забойства здабычы і раздзірання мяса. Злавіўшы здабычу, кот наносіць ёй укус двума доўгімі ікламі, утыкаючы іх паміж двума пазванкамі ахвяры, тым самым пераразаючы спінны мозг ахвяры, што прыводзіць да незваротнага паралічу і смерці. Зубная формула ката тыповая для каціных .
Адметная рыса будынка вока ката, характэрная для многіх сысуноў, – наяўнасць мігацельнай перапонкі (так званае трэцяе павека) – тонкай зморшчыны кан’юнктывы, якая высоўваецца з унутранага кута вока і выконвае ахоўную функцыю. Яна чысціць паверхню бачнай рагавіцы вока ад пылу і змочвае яе. Трэцяе павека можна ўбачыць, калі кот спіць з прыадчыненымі вачамі ці адчувае стомленасць. Калі трэцяе павека відаць увесь час, у тым ліку, калі кот не спіць, гэта ў большасці выпадкаў можа быць прыкметай хваробы.
Поўсць ката мае ўласцівасць наэлектрызоўвацца ад трэння, таму пры чыстцы шчоткай і расчэсванні злёгку ўвільгатняюць поўсць ці шчаціну. Назапашванне статыч-най электрычнасці можа адбывацца ўвесь час пры знахо-джанні ката ў занадта сухой атмасферы, у такіх выпадках ужываюць увільгатняльнікі паветра.
Органы пачуццяў
Па меркаванні многіх заолагаў, сярод сысуноў органы пачуццяў найболей развіты ў катоў. Хоць слых у іх развіты горш, чым, напрыклад, у мышэй, цудоўныя (па чалавечых мерках) зрок, нюх і слых у спалучэнні з так-тыльнымі і смакавымі рэцэптарамі робяць катоў вельмі адчувальнымі жывёламі.
Зрок
Сярод свойсіх жывёл у ката самыя вялікія вочы адносна памераў цела. Як і ў большасці драпежнікаў, вочы ката накіраваны наперад, і іх глядзельныя палі перакрываюцца. Таму каты валодаюць стэрэаскапічным зрокам, які дазваляе ацэньваць адлегласць да прадмета назірання. Каля 60 % катоў здольныя да рухаў вачэй, пры якіх глядзельныя восі сыходзяцца і разыходзяцца. Поле зроку ў катоў складае 200°, супраць 180° у чалавека. У жоўтай пляме на сятчатцы вока ў катоў адсутнічае цэнтральная ямка (fovea), а замест яе маецца дыск, дзе знаходзяцца колбачкі. Палачак у сятчатцы вока ў 25 раз больш, чым колбачак, гэта абумоўлена тым, што кот з’яўляецца начным драпежнікам, таму здольнасць бачыць пры слабым асвятленні (за якую адказваюць менавіта палачкі ў сятчатцы) з’яўляецца для яе прыярытэтнай.
Каты ўмеюць адрозніваць колеры, але ў параўнанні з чалавекам успрыманне колеру ў іх слабей – меней кантраснае і яркае. У катоў (як і большасці іншых сысуноў, акрамя прыматаў) ёсць два тыпы колбачак – адчувальныя да больш даўгахвалевага і караткахвалевага святла. “Даў-гахвалевыя” колбачкі ката ўтрымоўваюць апсін, які мае максімум паглынання ў вобласці 553 нм. Лічыцца, што ў большасці сысуноў адсутнічаюць “зялёныя” колбачкі (адпаведныя сярэдняхвалевым колбачкам прыматаў), таму іх каляровы зрок нагадвае такі ў чалавека пры дэйтэранапіі (разнавіднасць дальтанізму). Заўважана, што нерухомыя і блізка стаячыя прадметы кот успрымае горш, чым рухомыя. У катоў здольнасць да факусоўкі зроку на прадметах у 2-3 разы меншая, чым у вышэйшых малпаў і чалавека.
Каты цудоўна бачаць ва ўмовах слабога асвятлення. За сятчаткай вока размяшчаецца адмысловы пласт – тапетум, які ў катоў, як і ў большасці жывёл, утрымоўвае вялікую колькасць люмінесцэнтнага пігменту (tapetum lucidum). Функцыя тапетуму складаецца ў адлюстраванні зваротна на сятчатку той часткі святла, якая праходзіць скрозь напаўпразрысты пласт святлоадчувальных клетак і якая без тапетуму беззваротна гублялася б. Дзякуючы тапетуму і іншым механізмам святлоадчувальнасць вока ката ў 7 раз вышэй, чым у чалавека, і каты могуць добра бачыць нават пры слабым асвятленні, але пры яркім святле яны бачаць горш чалавека. З-за інтэнсіўнай пігментацыі тапетуму каціныя вочы пры іх асвятленні ў цемры свецяцца жоўта-зялёным.
Пігментацыя тапетуму цесна злучана з пігмента-цыяй вясёлкавай абалонкі. У блакітнавокіх катоў (гэтак жа, як і ў сабак), незалежна ад колеру поўсці, тапетум пігментаваны слаба, і іх зрэнкі адсвятляюць чырвоным колерам і меней ярка – як у чалавека (tapetum nigrum). Гэта дазваляе выказаць здагадку, што начны зрок блакітнавокіх катоў такі ж слабы, як у чалавека. Кацяняты нараджаюцца блакітнавокімі, гэта значыць са слаба пігментаванай вясёлкай і, адпаведна, са слаба пігментаваным тапетумам. Прыкладна да 3-месячнага ўзросту, калі ў жаўтавокіх і зялёнавокіх катоў вясёлка насычаецца пігментам, пігментуецца і тапетум. Адценне свячэння зрэнак таксама залежыць ад кута падзення святла, бо пігментацыя тапетума змяншаецца па кірунку ад задняй сценкі вочнага яблыка да пярэдняй, і яго адценне змя-няецца градыентам: жоўта-зялёны, бірузовы, блакітны, сіні, фіялетавы, чырвоны, чорны. Але пры франтальным ракурсе ў катоў з добра пігментаванай вясёлкай зрэнкі свецяцца жоўта-зялёным колерам.
Насуперак распаўсюджанай памылцы, у абсалютнай цемры каты бачыць не могуць.
Каб паменшыць светлавы струмень на сятчатцы пры яркім асвятленні, зрэнка кацінага вока можа змяняць форму. Прычым яна не круглая, як у чалавека, а вертыкальна-авальная аж да шчылінападобнай, бо вясёлкавая абалонка сціскаецца з дапамогай цягліцавых валокнаў нераўнамерна; такімі ж здольнасцямі валодаюць вочы ў ліс, якія адносяцца да сямейства сабачых. Вясёлкавая абалонка служыць дыяфрагмай, рэгулюючы колькасць святла, якое пранікае ўнутр вачэй.
Слых
Орган слыху свойскага ката падпадзяляецца на тры аддзелы – вонкавае вуха, сярэдняе вуха і ўнутранае вуха, адкуль імпульсы паступаюць у цэнтры слыху ў галаўным мозгу.
Каты валодаюць накіраваным слыхам, гэта значыць шумы сартуюцца па кірунку. Каты могуць рухаць вушной ракавінай у бок крыніцы гуку, прычым кожнай вушной ракавінай незалежна адна ад другой, таму кот можа сачыць адначасова за дзвюма крыніцамі гуку. Гэтымі рухамі кіруюць больш за дзясятак цягліц, дзякуючы чаму вушная ракавіна можа паварочвацца амаль на 180°. Пры гэтым кот валодае здольнасцю прасторавага слыху – можа распазнаць сілу гуку, яго аддаленасць і вышыню і на падставе гэтых дадзеных вельмі дакладна ацаніць месцазнаходжанне яго крыніцы. Слых катоў настолькі добра развіты, што яны ў стане з заплюшчанымі вачамі арыентавацца ў прасторы на шоргат і піск і лавіць прабягаючых міма мышэй; слых чалавека не ў стане гэтак дакладна пазіцыянаваць месцазнаходжанне крыніцы шуму.
Каты могуць успрымаць ультрагукавыя сігналы. Дыяпазон чутных гукаў у ката яшчэ недастаткова вывучаны; па некаторых дадзеных, ён складзены паміж 45 Гц і 64 000 Гц, па іншых дадзеных – даходзіць да 100 000 Гц. У ката няма органа, які вырабляе ўльтрагук, таму каты не выкарыстоўваюць для зносін ультрагук, недаступны нашаму ўспрыманню, аднак яны здольныя чуць ультрагук, чым карыстаюцца падчас палявання, бо ўльтрагукавыя зносіны грызуноў адбываюцца ў прамежку 20-50 кгц, у той час як каты здольныя чуць ультрагукі да 65-70 кгц. У вуху ката каля 13 тысяч успрымальных клетак, што некалькі менш, чым у чалавека, аднак у ката каля 52 000 перадавальных нервовых канчаткаў у слыхавым нерве, тады як у чалавека іх значна менш – 31 000.
Дотык
Датыкальныя функцыі ў катоў выконваюць адмы-словыя тактыльныя (датыкальныя) валасінкі, размешчаныя з двух бакоў у чатыры рады над верхняй губой, над вачамі, пад падбародкам – вібрысы (ва ўжытку – вусы), а таксама адчувальныя валасінкі на хвасце, на ўнутраным і тыльным баку канечнасцяў (запясцевыя валасінкі), на падушачках лап, паміж пальцаў, на кончыках вушэй і ў вушах. Ні ў якім разе нельга кату выдаляць вібрысы, бо гэтым ён фактычна будзе пазбаўлена сваёй “сістэмы арыентацыі і навігацыі” ў прасторы. Доследным шляхам было ўстаноўлена, што, чым слабей зрок у ката, тым даўжэй і таўсцей у яго вібрысы, а ў катоў, якія нарадзіліся з парушэннем зроку, вібрысы перавышаюць 8 см. Вібрысы таксама паказваюць настрой жывёлы: накіраваныя наперад вусы часта азначаюць цікаўнасць ці насцярожанасць, у той час як пры агрэсіі кот прыціскае вусы да пысы, хоць і прылашчаны, і кот, які мурлыкае, таксама прыціскае вусы да шчок.
Скурны дотык у катоў моцна развіты.
Нюх
У катоў моцна развіты нюх, што тлумачыцца наяўнасцю ў іх добра развітай нюхальнай цыбуліны і вялікай колькасці сэнсарных клетак нюхальнага эпітэлія насавой поласці. У катоў паверхня нюхальнага эпітэлія складае 5,8 см2, што ў два разы больш, чым у чалавека, і толькі ў 1,7 раз менш, чым у сярэдняга сабакі. Дзякуючы гэтаму нюх у катоў прыкладна ў 14 раз мацнейшы за чалавечы, што дазваляе ім адчуваць пахі, пра якія чалавек нават не падазрае. У верхняй частцы поласці рота ў катоў размешчаны вомераназальны орган, які дазваляе ім адчуваць асабліва тонкія пахі пры вынюхванні. Пры гэтым кот прыадчыняе пашчу і ўцягвае вусны, збіраючы скуру на галаве ў своеасаблівую грымасу, дэманструючы т. з. рэакцыю флемена, якая прысутнічае таксама ў сабак, коней і некаторых іншых сысуноў.
Каты таксама вельмі адчувальныя да каціных ферамонаў, такіх, як той, які ўтвараецца пры выдзяленні сінтэзаванай катамі амінакіслаты фелініну, якую яны выкарыстоўваюць для зносін паміж сабой, распырскваючы мачу і пазначаючы сваю тэрыторыю з дапамогай вылучэнняў з пахкіх залоз. Пахкія залозы кацянят пачынаюць вырабляць пахкія рэчывы з узросту трох месяцаў. Таксама каты разам з экскрыментамі выдзяляюць невялікую колькасць пахкай вадкасці з анальных залоз. Такія залозы ёсць у многіх драпежных, у прыватнасці ў скунсаў яны выкарыстоўваюцца для самаабароны.
Успрыманне смаку
Каты добра арыентуюцца ў смаках, адрозніваюць кіслае, горкае і салёнае. Пераборлівасць гэтая абумоўлена, першым чынам, добрым нюхам і развітымі смакавымі рэцэптарамі на языку. Доўгі час лічылася, што ў адрозненне ад большасці сысуноў каты не ўспрымаюць салодкае, паколькі адпаведны ген у іх пашкоджаны, аднак апошнія даследаванні аспрэчылі гэту інфармацыю.
Вестыбюлярны апарат
За пачуццё раўнавагі ў катоў адказвае добра развіты вестыбюлярны апарат, размешчаны ва ўнутраным вуху. Каты могуць бязбоязна перасоўвацца па каньках дахаў, платах і галінах дрэў. Пры падзенні яны могуць рэфлекторна прыняць у паветры становішча, патрэбнае для прызямлення на лапы. Пры гэтым функцыю стабілізатара выконвае вельмі рухомы хвост (у бясхвостых катоў стабілізатарам выступае ўсё цела). Дадатковым засцерагальным сродкам служыць рэфлекторнае расстаўленне лап у бакі, у выніку чаго паверхня цела ката павялічваецца і спрацоўвае “эфект парашута”. Аднак у выпадку падзення з вялікай вышыні (з вокнаў шматпавярховых дамоў) гэты рэфлекс не заўсёды спрацоўвае, і жывёла можа разбіцца, што звязна з эфектам “шоку” пры выпадзенні з акна. Пры падзенні з малой вышыні (напрыклад, з рук дзіцяці) часу на разварот можа быць недастаткова, і кот таксама можа траўміравацца. Як паказалі новыя даследаванні, пры падзенні з вялікай вышыні каты прызямляюцца не на лапы, а хутчэй, на жывот. У 1976 годзе ветэры-нарным лекарам з Нью-Ёрка Горданам Робінсонам быў апісаны так званы “вышынны сіндром катоў”, паводле якога: “Чым вышэй будынак, з якога зваліўся кот, тым менш пашкоджанняў атрымае жывёла Гэта значыць, як ні парадаксальна, 15-ты паверх бяспечней за 2-гі”. Матэматыкам Рычардам Мантгомеры была распрацавана тэорыя, якая атрымала назву “Тэарэмы падаючага ката”, паводле якой, кот, які падае спіной уніз, пераварочваецца спіной угару, нават калі кінэтычны момант роўны нулю.
Працягласць жыцця
Свойскія каты
Сярэдні тэрмін жыцця катоў складае 14 гадоў. На-вукоўцы з Каралеўскага ветэрынарнага каледжа ў Лондане даследавалі працягласць жыцця розных парод катоў і прыйшлі да высновы, што бурманскі кароткшэрстны кот – сапраўдны рэкардсмен. Паводле іхняга даследавання гэтыя элегантныя каты жывуць у сярэднім 14 гадоў, значна апярэджваючы іншыя пароды. На другім месцы па працягласці жыцця апынуліся мейн-куны, рагдолы і нарвежскія лясныя каты (12 гадоў), а на трэцім – персідскія каты (11 гадоў), піша The Telegraph.
Разам з тым вядомы выпадак, калі кот па мянушцы Крым Паф дажыў да 38 гадоў. На студзень 2011 год самай старой лічылася кошка Люсі. Яна жыла ў брытанскай сям’і і адзначыла сваё 39-годдзе. Як распавёў уладальнік жывёлы Біл Томас, кошка з’явілася на свет у 1972 годзе. Прадстаўнікі Кнігі рэкордаў Гінэса афіцыйна прызналі, што кошка Люсі – самая старая прадстаўніца свайго віду ў свеце.
Пакладанне катоў і стэрылізацыя кошак спрыяльна адбіваецца на іх здароўі, бо ў катоў-пакладанцаў не можа развіцца рак насеннікаў, а ў стэрыльных кошак – рак маткі ці рак яечнікаў, акрамя таго і ў катоў, і ў кошак змяншаецца рызыка захворвання ракам малочных залоз. Стэрылізацыя кошак да першай цечкі з’яўляецца прафілактыкай рака малочнай залозы. Аднак пакладаныя каты часта пакутуюць мочакаменнай хваробай і схільныя да атлусцення. Ранняе пакладанне (ва ўзросце менш за 8-9 месяцаў) можа прыводзіць да развіцця мочакаменнай хваробы.
Бадзяжныя каты
Тэрмін жыцця бадзяжных катоў цяжка вызначыць дакладна. Аднак, паводле аднаго даследавання, сярэдні ўзрост такіх жывёл складае 4,7 года, прытым, што частка бадзяжных катоў гіне, яшчэ быўшы кацянятамі, хоць некаторыя могуць дажыць і да 10 гадоў. Ва ўмовах сучаснага горада бадзяжныя каты жывуць звычайна не больш за два гады, аднак у кіраваных калоніях бадзяжныя стэрылізаваныя кошкі могуць жыць значна даўжэй. Па паведамленнях Брытанскага кацінага апякунскага фонду (British Cat Action Trust), самай старой з вядомых бадзяжных кошак было 19 гадоў. Самым старым бадзяжным катом быў 26-гадовы Марк, які быў на апякунстве ў Дабрачыннага звяза абароны катоў.
(Працяг у наступным нумары.)
