Зараз у будынку былых польскіх школ № 1 i № 2 знаходзіцца СШ № 1. Горад Ліда быў захоплены часткамі вермахту 27 чэрвеня 1941 года, і адразу акупанты размясцілі ў будынку школы нямецкі вайсковы шпіталь.
У інтэрнэце мне патрапіў цікавы здымак, зроблены на пачатку ліпеня 1941 г. каля сучаснай 1-й школы.
На здымку, афіцэр на пярэднім плане і ганаровая варта рыхтуюцца да залпу. Афіцэр стаіць спіной і, верагодна, зачытвае развітальную прамову, пасля чаго ганаровая варта (жаўнеры з карабінамі “Mauser 98k”) зробіць залп. Гэта была стандартная працэдура пахавання нямецкіх вайскоўцаў у той перыяд вайны.
Надпісы на крыжах даволі дробныя і бачныя пад вуглом, таму некаторыя літары чытаюцца з цяжкасцю. Тым не менш, па характэрных нямецкіх імёнах і званнях часоў Другой сусветнай вайны можна разабраць наступнае:
На далёкім правым крыжы: Schutze Hans Seidenberg (шараговец Ганс Зайдэнберг)
На сярэднім крыжы: Uffz. Rob. Kamervater (унтэр-афіцэр Роб. Камерфатэр – скарачэнне “Uffz.” азначае Unteroffizier).
На левым крыжы: Ob. Gefr. Heinr. Kahle (Обер-яфрэйтар Хэнрык Кале – скарачэнне “Ob. Gefr.” азначае Obergefreiter).
На цэнтральным крыжы (каля свежавыкапанай магілы) чытаецца наступнае: “Gefr. Hans Tietz (яфрэйтар Ганс Цітц). Пад імем Ганса Цітца бачныя лічбы. Яны размытыя, але можна меркаваць, што гэта дата, бо фармат звычайна ўключаў дзень, месяц і год.
Перад крыжам Цітца бачная свежая магіла – адкрытая яма і дошкі, што пацвярджае, – у момант здымку праходзіла працэдура пахавання. Крыжы на пярэднім плане: на двух крыжах у ніжняй частцы кадра таблічкі пакуль пустыя ці не чытаюцца, што можа казаць аб падрыхтоўцы новых месцаў пахавання.
Што гэта дае для гісторыі Ліды – цяпер мы ведаем, што здымак быў зроблены ў першых днях ліпеня 1941 года. Гэта пацвярджае наяўнасць вайсковага (магчыма часовага) шпіталя ў горадзе. Паколькі Цітц і іншыя жаўнеры загінулі ў адзін перыяд (першы тыдзень вайны), хутчэй за ўсё, яны памерлі ад ран у разгорнутым у школе №1 палявым шпіталі.
А зараз пра лёс парэшткаў. Вядома, што аддзел Народнага саюзу Германіі па нагляду за вайсковымі магі-ламі разам з жаўнерамі беларускага пошукавага батальёна ў 2006 і 2015 гг. эксгумаваў парэшткі нямецкіх жаўнераў Першай і Другой сусветных войнаў і пераза-хаваў іх на зборных нямецкіх вайсковых могілках каля горада Бяроза.
Згодна з нямецкімі архіўнымі базамі (у прыватнасці, база Народнага саюза Германіі па дагляду ваенных магілаў – Volksbund), удалося знайсці:
- Ганс Цітц (Hans Tietz), Gefreiter (яфрэйтар), дата нараджэння: 24.11.1917, дата смерці: 02.07.1941. Месца смерці: Ліда (у архіве пазначана як “Lida / Belorussland”). Гэта ідэальна супадае з фота. Дата смерці (пачатак ліпеня 1941 года) тлумачыць, чаму на фотаздымку салдаты яшчэ ў поўнай параднай форме, а будынак школы выглядае практычна непашкоджаным – гэта самыя першыя дні акупацыі Ліды.
Згодна з архіўнымі запісамі, парэшткі Ганса Цітца не былі перанесены на сучасныя зборныя могілкі і да гэтага часу могуць лічыцца як “няздабытыя” ці “пахаваныя ў месцы першаснага пахавання”.
Вось падрабязныя дадзеныя з нямецкіх архіўных спісаў (Volksbund) па астатніх салдатах, чые імёны бачныя на першым фота. Усе яны загінулі або памерлі ад ран у адзін і той жа кароткі прамежак часу ў пачатку ліпеня 1941:
- Роберт Камерфатэр (Robert Kamervater), Unteroffizier (унтэр-афіцэр), дата нараджэння: 21.11.1912, дата смерці: 02.07.1941. Месца смерці: Ліда. Загінуў ці памёр ад ран у адзін дзень з Гансам Цітцам. Яго парэшткі таксама могуць да гэтага часу знаходзіцца ў раёне школы, бо дадзеных аб пераносе ў афіцыйнай базе няма.
Той факт, што Цітц і Камерфатэр памерлі ў адзін дзень (2 ліпеня) і на фота мы бачым менавіта свежую магілу Цітца, дазваляе выказаць здагадку, што здымак быў зроблены паміж 2 і 5 ліпенем 1941 г.
- Хэйнрых Кале (Heinrich Kahle), Obergefreiter (обер-яфрэйтар), дата нараджэння: 18.01.1913, дата смерці: 03.07.1941. Месца смерці: Ліда. Згодна з базай даных, яго парэшткі былі знойдзены і перанесены на зборныя нямецкія ваенныя могілкі ў г. Бяроза. Гэта пацвярджае, што ў раёне СШ №1 ўсё ж праводзіліся пошукавыя працы.
- Ганс Зайдэнберг (Hans Seidenberg), Schutze (шараговец/стралок), дата нараджэння: 04.03.1921, дата смерці: 04.07.1941, месца смерці: Ліда. Як і ў выпадку з Хэйнрыхам Кале, Ганс Зайдэнберг быў эксгумаваны і перапахаваны на зборных могілках у Бярозе (блок 2, шэраг 17, магіла 437).
Можна выказаць здагадку, што парэшткі Ганса Цітца і Роберта Камерфатэра таксама былі перанесены ў Бярозу, аднак пры эксгумацыі не былі знойдзены вайсковыя жэтоны, і яны засталіся невядомымі жаўнерамі.
Вось што можна даведацца толькі з адзінкавага здымка.