Лідскі літаратурны часопіс
“Лірнік вясковы”
(Заканчэнне. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
У другім выпуску акрамя працягу аповесці “Двайнік” таксама змешчаны падборкі вершаваных і празаічных твораў. Змешчаны верш без аўтарства, трэба разумець, што аўтар сам Фларыян Амброс, прысвечаны Святу мора, нататка да ўгодкаў “Цуду на Вісле”, дзве часткі нарыса “Адраджэнне вёскі” і “Гавэнда “Лірніка вясковага” – своеасаблівая гутарка з чытачамі.
“Гавэнда Лірніка.
Паважаны чытач! Кожны з вас, бяручы ў рукі гэты часопіс і чытаючы яго, напэўна, задумваўся, чаму быў створаны “Лірнік вясковы” і чаму ён з’явіўся з такой назвай і ў такім фармаце? Многім з вас гэты часопіс вельмі спадабаўся, іншым ён не спадабаўся, а трэція абураныя ім. Што ж, людзі розныя, і густы розныя, а па-другое, цяжка ўсім дагадзіць. Таму “Лірнік” будзе выходзіць пастаянна ў адным і тым жа макеце і знешнім выглядзе, з адзінай зменай у тым, што рэдакцыя будзе ў кожным нумары выдзяляць месца для маёй гутаркі, у якой я буду даваць адказы тым, хто мне піша, тлумачыць розныя неадназначнасці і ўвогуле пісаць, каб запоўніць калонкі часопіса. Стоп. Я бачу, што ўжо зайшоў занадта далёка і пішу лухту. Злы чытач гатовы падумаць, што ў паважанага рэдактара “Лірніка” няма матэрыялу для друку. Ну, адразу растлумачу, што гэта не так. Матэрыял багаты, і той факт, што мая гісторыя ўбачыла свет, звязаны з многімі прычынамі і абставінамі. Раскажу вам пра адну з гэтых прычын: у мяне было вялікае непаразуменне з рэдакцыяй. Па-першае, я пачну з сябе, гэта значыць, скажу некалькі слоў пра сябе. Ну, я (як я выглядаю, не мае значэння) – дастаткова таго, каб выглядаць з акна і прагна зазіраць у вокны корчмаў і іншых бараў ці рэстаранаў, і вы павінны ведаць, мяне з нараджэння завуць Лірнік Вясковы. Я быў адным з іх, ніхто мяне не ведаў, не бачыў і нічога пра мяне не казаў. Я адчуваў сябе шчаслівым. Я хадзіў з вёскі ў вёску і спяваў народныя песні, не клапоцячыся ні пра якую палітыку, ні пра іншыя групоўкі. Потым, у тым няшчасным 1938 годзе, “нечакана”, як кажа дзяўчына, я пачуў, што будзе выходзіць часопіс пад назвай “Лірнік вяскавы”. Тое, што я не памёр, даведаўшыся пра гэта, тлумачыцца тым, што ў мяне было пры сабе два злотыя, і толькі гэта перашкодзіла мне скончыць жыццё самагубствам. Адным словам, я застаўся жывы. Дык вось, я бягу ў рэдакцыю і кажу на ўсю моц, пакуль сцены Гедыміна не задрыжалі ад страху:
– Прывядзіце сюды рэдактара!
– Для чаго? – пытаецца ў мяне пан, які быў у рэдакцыі, дапытліва гледзячы на мяне.
– Трэба змяніць кірунак часопіса! Змяніць назву! І ўвогуле ўсё змяніць! З-за мяне!
– Вы вярнуліся з Бярозы? – пытаецца ў мяне пан. Я анямеў ад жаху. “Гэты чалавек нахабны”, – падумаў я. “Я злуюся, крычу, а ён можа спакойна гаварыць”. Не, я гэтага не зразумеў. Аднак, я лічу, што павінен гаварыць, таму паўтараю гэта на ўсю моц.
– Я не з Бярозы!
– Ну і што? – спакойна кажа пан. – Вы таксама не з Азона, бо вашы чаравікі… – Ён сапраўды ўбачыў мае пальцы ў насах маіх чаравікаў – не, я хацеў напісаць “абутку”. Але заўвага падзейнічала на мяне, таму я спакойна адказаў:
– Так, я не з Азона, бо я ніколі не быў ні санатарам, ні якім іншым боўдзілам.
– Дык хто вы, чорт вазьмі, такі? – кажа пан, і голас яго відавочна хвалюецца.
– Я – Вясковы Лірнік! – сказаў я, выпрастаўшыся ва ўвесь рост.
– Што? Не можа быць!? Гэта, напэўна, нейкая памылка! – кажа пан, збялеўшы, як папера, і падаючы на крэсла.
– Менавіта, – з гонарам кажу я. – І таму я тут! – падымаю кулак.
– Змяніце кірунак часопіса, кажу я! Падаць сюды рэдактара! Падаць сюды выдаўца! Падаць сюды друкара! Падаць сюды… !
– Стоп! – кажа пан, устаючы на ногі. – Пан Лірнік, перастаньце выдаваць тут свае “Падаць”, можа я вас задаволю. Сядзьце, і мы спакойна пагаворым пра ўсё. Я – фімброс, – прадставіўся ён. – Што вас хвалюе, пан?
Дык вось, я сеў. Я раскажу вам, пра што мы гаварылі, іншым разам, але вынікам гэтай размовы стала тое, што ёсць два “Лірнікі”: “Лірнік вяскавы” – часопіс, і я, апавядальнік, прыдворны паэт гэтага часопіса, і, наогул, не абы хто.
Ну, я зараз спынюся, бо гэтая гавэнда стала жудасна доўгай, і баюся, што рэдактар усяроўна яе абрэжа. Таму, напрыканцы, я дзякую ўсім чытачам, якія падпісаліся на “Лірнік”, а тым, хто яшчэ не падпісаўся, я шчыра раю падпісацца, бо гэта часопіс, чысты, як ранішняя раса, чаго ў Польшчы яшчэ не было, але ў 1938 годзе ён ёсць і павінен працягваць існаваць. Да сустрэчы ў наступнай гісторыі.
Лірнік Вясковы”.
З гэтай гавэнды відно, што рэдакцыя пачувае сябе ўпэўнена і плануе працяглую працу.
Паэтычны блок пачынаецца зваротам да будучых аўтараў часопіса.
“Мы шукаем таленты.
Уключаючы ў гэты раздзел вершы маладых паэтаў, мы імкнемся выявіць сярод іх шмат сапраўдных талентаў, пахаваных у забыцці.
Што да важнасці самой народнай літаратуры, мы павінны заявіць, што “Лірнік В.” у цяперашні час не можа яе прадстаўляць, нягледзячы на тое, што з’яўляецца часопісам, прысвечаным ёй, а вершы, апублікаваныя тут, не могуць лічыцца народнымі літаратурнымі творамі. Мы разгледзім гэтае пытанне пазней, у адпаведны час. Пакуль што задача “Лірніка” – падрыхтаваць глебу для працы ў гэтай галіне і знайсці людзей, якія б узяліся за гэтую працу са шчырай ахвотай і энтузіязмам.
Бо ніколі нельга лічыць пасрэдны верш, напісаны кімсьці, сапраўды літаратурным творам. Сапраўдны талент раскрываецца пасля дзясяткаў твораў, і толькі тады ён набывае сваю каштоўнасць. Наш раздзел быў створаны менавіта для гэтай мэты. У ім мы спадзяемся адкрыць талент многіх адораных, хоць і непадрых-таваных, паэтаў, якія звяртаюцца да нас.
Больш за тое, на гэтым этапе мы звяртаемся да ўсіх аўтараў, якія дасылаюць нам свае працы. Мы просім іх не расчароўвацца з-за таго, што часта не ўсе іх працы будуць апублікаваныя, а працягваць пісаць. Мы не робім тут ніякай канкрэтнай крытыкі, ані цалкам прафесійнай ацэнкі твораў – аднак мы падкрэсліваем, што тое, што будзе апублікавана, павінна быць добрай працай з пэўнага пункту гледжання, нават калі яна мае якія-небудзь недахопы або недапрацоўкі.
Ф. Н. А.”
Рэдакцыя не мела і не магла мець на Лідчыне вялікай колькасці аўтараў. Каб гэтых аўтараў мець, часопіс павінен быў быць прынамсі дзвюхмоўным – польска-беларускім. Таму рэдакцыя імкнулася прыцягнуць у часопіс паэтаў-пачаткоўцаў у асноўным са школьнай моладзі. Яны засноўваюць рубрыку “Творчасць найшырэйшых пластоў”, якую і пачынаюць прыведенай прадмовай.
У рубрыцы друкуюцца вершы самога Ф. Амброса, а таксама Ксаверыя Грыневіча, Стаха Пяты, Пятра Сыча, Адольфа Прускага, З. Вярбіцкай, Адольфа Гайковіча, Полі Кімпс (Кімпсоўны). Прозвішчы аўтараў усе тутэйшыя, беларускія, імёны ў асноўным польскія, гэта значыць, што аўтары часопіса ў асноўным – беларусы-католікі.
Проза прадстаўлена казкай “Чарадзейны пярсцёнак” на ўсходнія матывы, таму папоўніць беларускі фальклор не можа. Друкуюцца палемічныя і пазнавальныя артыкулы і зацемкі, а таксама гумар.
“Напалеон і стваральнік новай рэлігіі.
Калі Напалеон I стаў імператарам Францыі, да яго падышоў адзін грамадзянін. Ён ледзьве атрымаў аўдыенцыю і з’явіўся перад імператарам.
– Хто вы? – спытаў імператар, гледзячы на яго.
– Ваша Імператарская Вялікасць, я стварыў новую рэлігію.
– Хто вы? – рашуча спытаў імператар.
– Гударо, пальчатачнік, – адказаў збянтэжаны стваральнік новай рэлігіі.
– Чаго вы хочаце, спадар Гударо?
– Ваша Імператарская Вялікасць, я стварыў новую рэлігію, значна пераўзыходзячую хрысціянства, і я адважваюся папрасіць Вашу Імператарскую Вялікасць падтрымаць мяне ў яе распаўсюджванні.
– Так? А ў чым заключаецца гэтая ваша рэлігія?
– Вось, ваша Вялікасць, яе найважнейшыя прынцыпы, – узрушаны пальчатачнік перадаў скрутак, бачачы, што імператар відавочна зацікаўлены.
Імператар зірнуў на рукапіс і сур’ёзна сказаў:
– Я з задавальненнем падтрымаў бы вас, але патрэбна яшчэ некалькі рэчаў.
– Што гэта, ваша Вялікасць? Я гатовы на ўсё!
– Вы павінны здзейсніць з дзясятак цудаў… – Твар пальчатніка падоўжыўся. – Затым дазвольце сябе распяць, а праз тры дні, нарэшце, уваскрэсніце, – сказаў імператар і, смеючыся, выйшаў з пакоя.
Пальчатачнік доўга стаяў з адкрытым ротам, потым злосна вылаяўся і, нацягнуўшы капялюш на галаву, выбег з палаца. З таго часу ён перастаў ствараць новыя рэлігіі”.
У прынцыпе, у Фларыяна Амброса мог атрымацца харошы літаратурны часопіс, шкада толькі, што сіл у рэдакцыі хапіла толькі на два выпускі.
Станіслаў Суднік.