Колеры і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Колеры і фарбы
Фарбы для тканін
Для афарбоўкі тканін падыходзяць акрылавыя і анілінавыя фарбы, а таксама штэмпельныя фарбавальнікі, якія бываюць на воднай ці спіртавой аснове. Выбар залежыць ад матэрыялу: акрылавыя фарбы падыходзяць для большасці відаў тканін, а анілінавыя – для аднатоннай афарбоўкі натуральных валокнаў, такіх як бавоўна, лён і шоўк. Штэмпельныя фарбы ўніверсальныя і ўстойлівыя да пранняў, што робіць іх прыгоднымі для маркіроўкі.
Віды фарбаў:
Акрылавыя фарбы: Адмысловыя акрылавыя фарбы для тканіны пасля высыхання ўтвораюць гнуткі пласт, які не трэскаецца пры згінанні ці змяцці тканіны.
Анілінавыя фарбы: Ідэальныя для афарбоўвання натуральных тканін (бавоўна, лён, шоўк) у адзін тон.
Штэмпельныя фарбы: Падыходзяць для розных тыпаў тканін (сінтэтычных, баваўняных, сумесавых). Існуюць водатрывалыя варыянты на воднай ці спіртавой аснове.
Натуральныя фарбавальнікі: Можна выкарыстоўваць натуральныя фарбавальнікі, такія як чай, кава, куркума, цыбульнае шалупінне ці бурак, для афарбоўвання натуральных тканін.
Рэкамендацыі:
Падрыхтоўка: Перад афарбоўваннем тканіну неабходна памыць, выпрасаваць і нацягнуць.
Фіксацыя: Пасля высыхання фарбы, калі плануецца мыццё, малюнак трэба зафіксаваць, прапрасаваўшы тканіну прасам са сподняга боку на працягу 3-5 хвілін пры тэмпературы, якая адпавядае тыпу тканіны.
Адпаведнасць тканіны: Улічваецца тып тканіны пры выбары фарбавальніка. Сінтэтычныя матэрыялы могуць патрабаваць адмысловых фарбаў.
Для афарбоўкі ваўняных тканін лепш за ўсё выкарыстоўваць адмысловыя фарбавальнікі, такія як анілінавыя, кіслотныя ці прамыя фарбавальнікі, якія забяспечваюць устойлівы колер без пашкоджання валокнаў. Таксама можна ўжываць акрылавыя фарбы, якія падыходзяць для натуральных валокнаў, уключаючы поўсць.
Спецыялізаваныя фарбавальнікі:
Кіслотныя фарбавальнікі (серыі ProFiberSet): Прызначаны для фарбавання поўсці, натуральнага шоўку і нейлону. Звычайна гэта сумесь актыўных, кіслотных і кіслотных металлокомплексных фарбавальнікаў, якая забяспечвае ўстойлівы колер.
Анілінавыя фарбы: Адмыслова распрацаваны для афарбоўвання прадзіва з поўсці і пуху, часта не патрабуюць кіпячэння. Інструкцыі па развядзенні і ўжыванні паказаны на ўпакоўцы.
Прамыя фарбавальнікі (напрыклад, “Джын Сам”): Забяспечваюць устойлівы колер і не пашкоджваюць структуру валокнаў поўсці.
Фарбы IDEAL: Таксама падыходзяць для афарбоўвання поўсці, поліаміду і шоўку.
Акрылавыя фарбы:
Ужыванне: Акрылавыя фарбы падыходзяць для афарбоўвання натуральных тканін, уключаючы поўсць, бавоўну і лён.
Перавагі: Яны папулярныя для дэкаратыўнай размалёўкі, дзякуючы сваёй устойлівасці да выцвітання пасля высыхання.
Важныя рэкамендацыі:
Заўсёды выконвайце інструкцыі на ўпакоўцы фарбавальніка, бо розныя тыпы патрабуюць розных спосабаў падрыхтоўкі і нанясення.
Перад афарбоўкай рэкамендуецца падрыхтаваць тканіну, ачысціўшы яе ад бруду і тлушчу.
Існуюць фарбы для тканін розных тыпаў: акрылавыя, анілінавыя і іншыя спецыялізаваныя фарбавальнікі. Асноўныя колеры – гэта пурпурны, блакітны і жоўты, але на практыцы выкарыстоўваюцца і традыцыйныя колеры, такія як чырвоны, сіні і жоўты.
Віды фарбаў і асаблівасці.
Акрылавыя фарбы:
– Ствараюць гнуткі пласт, які не трэскаецца пры згінанні тканіны, што робіць іх ідэальнымі для размалёўкі.
– Бываюць у цюбіках, балончыках і спрэях.
– Устойлівасць забяспечваецца адмысловымі дадаткамі, а пасля тэрмафіксацыі іх можна мыць.
Анілінавыя фарбавальнікі:
– Падыходзяць для аднатоннага афарбоўвання натуральных тканін.
Адмысловыя фарбавальнікі:
– Прызначаны для пэўных тыпаў тканін, напрыклад, для шоўку (маркіроўка “Silk”) ці ўніверсальныя для тэкстылю (маркіроўка “Textil”).
– Існуюць таксама фарбы для джынсавай тканіны, скуры, футра, трыкатажу і поліаміду.
У хатніх умовах яшчэ ў 60-я гады 20-га стагоддзя саматканую тканіну фарбавалі ў чыгунах. Банальна ставілі ў печ і варылі з паўдня. Пры мінімальных ведах пра тэхналогію фарбы падзялялі на “парцяныя” і “шарсцяныя”. Магчыма, гэта і русізмы, дзе ёсць і “портянка” “шерсть”. Але і ў беларускай мове ёсць “порткі”, і слова “воўна” або і “поўсць” слаба стасуецца да свінні ці каня. І “шэрсць”, і “падшорстак”, і іншыя словы з гэтага гнязда ўпісаны ў Акадэмічны слоўнік беларускай мовы. Таму, няма чаго іх цурацца.
Назвы колераў фарбаў для тканін не вызначаюцца асаблівай арыгінальгнасцю, але і маюць пэўныя адметнасці.
Белая, канарэйкавая жоўтая, крэмавая, чырвоная цёмная, цялесная, пастэльна-жоўтая, пудрава-ружовая, каралава-ружовая, вінтажная чырвоная, лаванда, бэза-вая, св. ліловая, фуксія, фіялетавая, чарнічная, нябесна-блакітная, каралеўская сіняя, сіняя Капры, ультрамарын, марская хваля, пастэльна-малахітавая, вокіс хрому, травяная, зялёная, бірузовая, зялёны яблык, арэх, какава, махагон, халодная, шэрая светлая, плацінава-шэрая, чорная.
Ёсць наборы з дадаткам металічных і флюарысцэнтных колераў.
Пакост
Пакосты (аліфы, ад ст.-грэц. – мазь, алей) – плён-каўтваральныя рэчывы (празрыстыя вадкасці ад жоўтага да вішнёвага колеру) на аснове алеяў, падвергнутых тэрмічнай апрацоўцы, або алкідных смол. Пакосты добра змочваюць дрэва і метал. Ужываюцца ў якасці лаку, ахоўных пакрыццяў, насычэнняў, асновы для фарбаў і інш. Акадэмічны слоўнік беларускай мовы ўтрымоўвае толькі слова “пакост” і не ўтрымоўвае слова “аліфа”. Захацелі быць свяцей за папу рымскага і выкінуць нібыта русізм з беларускай мовы, а які гэта русізм, калі ў аснове ляжыць ст. грэцкае слова.
Старая назва натуральнага пакосту – “вараны алей”. У некаторых старажытных рэцэптах у склад пакостаў уводзіцца бурштын і іншыя смолы, па сучаснай класіфікацыі такія склады адносяцца да лакаў.
Гістарычна пакост ужываўся для пакрыцця і на-сычэння дрэва, у якасці асноўнага сродку абароны драў-ляных вырабаў ад вільгаці, гніення і драўняных паразітаў. У XX ст., калі з’явіліся іншыя сродкі абароны дрэва, у тым ліку і больш эфектыўныя, ужыванне пакосту абмежава-лася пакрыццём унутранага драўлянага аздаблення памяшканняў і папярэднім пакрыццём сітаватых паверхняў пад наступную афарбоўку (папярэдняе пакрыццё пако-стам паляпшае прыліпанне фарбы і змяншае яе выдатак за кошт памяншэння ўбірання ў паверхню). Таксама пакост ужываецца ў якасці асновы для алейных фарбаў, шпатлёвак.
Віды пакосту
У наш час вырабляюцца тры тыпы алейнага пакосту: натуральны, аксоль і камбінаваны, а таксама алкідныя і кампазіцыйныя пакосты.
Алейныя пакосты
Усе алейныя пакосты вырабляюць з алею з дадаткам сікатыву – рэчыва, якое паскарае высыханне алею. Падчас вырабу пакосту алей падвяргаецца фільтраванню і тэрмічнай апрацоўцы. У якасці сікатываў выкарыстоўваюцца злучэнні металаў, такіх як кобальт, свінец, марганец, жалеза, цырконій, літый, стронцый. Адсоткавае ўтрыманне сікатываў у пакосце малаважна. Іх наяўнасць паскарае акісленне алею за кошт таго, што сікатыў актыўна паглынае кісларод паветра, які і ідзе на акісленне. Уздзеянне сікатыву на пакост не спыняецца пасля высыхання, таму дадатак занадта вялікай яго колькасці недапушчальны – пакрыццё хутка цямнее, становіцца далікатным. Склад сікатыву істотна ўплывае на хуткасць высыхання пакосту, так, напрыклад, поліметалічныя сікатывы даюць хуткасць высыхання, у некалькі разоў большую за монаметалічныя.
Натуральны пакост
Натуральны пакост на аснове алею (“светлы”).
Выпусканы прамысловасцю натуральны пакост павінен адпавядаць патрабаванням ДАСТ 7931-76. Паводле гэтага Даста, натуральны пакост практычна цалкам павінен складацца з падвергнутага перапрацоўцы натуральнага алею, без утрымання хімічных растваральнікаў. У складзе дапускаецца толькі льняны ці канапляны алей, без сланечнікавага. Пакінутую долю да 3 % займае алейны сікатыў на аснове свінцу, марганцу ці кобальту.
Алей падчас вытворчасці праходзіць працяглую (да 12 гадзін) тэрмаапрацоўку (тамленне) пры тэмпературы каля 300 °C, з прадуваннем паветрам ці без такога. Пакост, атрыманы тэрмаапрацоўкай без прадування, завецца палімерызаваным (базавы, стандартны пакост), а з прадуваннем – акісленым, ці аксідаваным.
Натуральны пакост мае выгляд празрыстай алеістай вадкасці светлага ці цёмнага адцення ў залежнасці ад гатунку са слабым саладкаватым пахам адпаведнага алею. Найболей празрыстым з’яўляецца льняны пакост вышэйшага гатунку – ён павінны быць у восем разоў больш празрыстым за натуральны канапляны пакост па ёдамятрычнай шкале.
Час высыхання натуральнага пакосту не павінен перавышаць 24 гадзіны пры тэмпературы 20-22 °C.
На расійскім рынку шырока распаўсюджаны падробкі натуральнага пакосту, аж да поўнай адсутнасці натуральнага пакосту ў некаторых рэгіёнах. Падробкі вырабляюць на аснове сланечнікавага алею і іншых відаў алеяў, алейнага адстою, прадуктаў нафтахіміі, якія не адпавядаюць зацверджаным тэхнічным патрабаванням па колеры, празрыстасці, паху і хуткасці высыхання. Хоць кантрафактны “натуральны” пакост і можа быць прыдатным для некаторых відаў будаўнічых работ, але па эстэтычных уласцівасцях ён звычайна саступае натуральнаму.
Пакост “Аксоль”
Пакост “Аксоль” павінен адпавядаць патрабаванням ДАСТ 190-78. “Аксоль” вырабляецца з натуральных алеяў, ільнянога і канаплянага (гатунак П) або са сланечнікавага, ці соевага, ці сафлоравага, ці кукурузнага, ці вінаграднага, ці рыжыкавага, ці іх сумесяў з магчымасцю частковай замены (да 40 %) іх нафтапалімернымі смоламі, а таксама сікатываў. Сікатывы ў “Аксолі” выкарыстоўваюцца нафтанатныя, алейныя плаўленыя, тлустакіслотныя, а таксама на аснове металаў марганцу, свінцу, кобальту ці іх сумесі.
Утрыманне нелятучага алею і смол у “Аксолі” павінна складаць 55 %, у якасці растваральніка можа быць скарыстаны ўайт-спірыт, жывічны шкіпінар, нефрас. На растваральнікі звычайна прыпадае 40 %, астатнія 5 % – сікатыў. З-за наяўнасці ў складзе растваральніка дадзены пакост мае рэзкі непрыемны пах, які захоўваецца некаторы час нават пасля высыхання пакрыцця. “Аксоль” істотна таннейшы за натуральны пакост, мала адрозніваецца ад яго па вонкавым выглядзе і ўласцівасцях. Больш якасным лічыцца “Аксоль”, выраблены на аснове льнянога алею – яго пакрыццё спалучае цвёрдасць, эластычнасць, водаўстойлівасць і максімальную сярод відаў пакосту даўгавечнасць. Таннейшы пакост на аснове сланечнікавага алею дае горшае пакрыццё, чым ільняны. “Аксоль” на аснове рыжыкавага алею мае найболей цёмны колер.
Камбінаваныя пакосты
Камбінаваныя пакосты адрозніваюцца ад “Аксолі” толькі суадносінамі колькасці інградыентаў: у іх утрымоўваецца каля 30 % растваральніку, у якасці якога таксама выкарыстоўваецца ўайт-спірыт. На тону пакосту расходуецца парадку 700 кг алею.
Алкідныя пакосты
Алкідныя пакосты вырабляюцца з алкідных смолаў, разведзеных растваральнікамі і мадыфікаваных алеямі. Таксама, як у алейныя пакосты, у алкідныя дадаецца сікатыў. Па тыпе смалы алкідныя пакосты падпадзяляюцца на гліфталевыя, пентафталевыя і ксіфталевыя. Алкідныя пакосты выпускаюцца ў выглядзе раствораў ва ўайт-спірыце. Алкідныя пакосты эканамічнейшыя за алейныя – на падрыхтоўку тоны пакосту ідзе парадку 300 кг алею.
Кампазіцыйныя (сінтэтычныя) пакосты
Самы танны від пакосту – кампазіцыйны. Гэта пакост, асноўнымі кампанентамі якога з’яўляюцца не натуральныя алеі і смолы, а іх сінтэтычныя заменнікі, галоўным чынам – прадукты нафтаперапрацоўкі. Склад кампазіцыйных пакостаў можа вар’іравацца, на іх не існуе Даста, яны вырабляюцца па тэхнічных умовах (ТУЮ). Кампазіцыйныя пакосты па выглядзе могуць прыкметна адрознівацца ад натуральнага пакосту ці “Аксолі” – іх колер можа быць больш светлым, з чырванаватым адценнем, яны могуць быць празры-стымі. Яны маюць рэзкі пах, часта – вялікі час высыхання, а таксама адрозніваюцца нераўнамернасцю ўласцівасцяў – у залежнасці ад складу могуць паводзіць сябе зусім па-рознаму. Так, напрыклад, кампазіцыйныя пакосты, вырабленыя на аснове фузу – асадку натуральнага алею, – наогул не высы-хаюць, а пакрытыя імі паверхні не паддаюцца афарбоўванню. Пакосты на аснове скапу (камбінацыі нафтапалімерных смол) могуць або не сохнуць наогул, або даваць пасля высыхання шклопадобную плёнку, яная паступова асыпаецца з паверхні.
Ужыванне і ўласцівасці пакосту
Вытворчасць фарбаў
Алейныя і алкідныя пакосты выкарыстоўваюцца для падрыхтоўкі фарбаў. З эканамічных меркаванняў часцей на выраб звычайных алейных фарбаў ідуць алкідныя пакосты, як таннейшыя. Натуральныя алейныя пакосты часцей выкарыстоўваюцца для вырабу густацёртых фарбаў. Кампазіцыйныя пакосты ў лакафарбавай вытворчасці ўжывання не знайшлі, галоўным чынам, з-за вельмі нізкай якасці атрымоўванага пакрыцця.
Апрацоўка паверхняў
Усе віды пакостаў выкарыстоўваюцца для насы-чэння і пакрыцця драўляных паверхняў і розных вырабаў з дрэва.
Устойлівасць большасці пакостаў да атмасферных уздзеянняў саступае іншым даступным сродкам абароны паверхняў, таму ўжыванне пакостаў у чыстым выглядзе (не ў складзе фарбаў) для вонкавых работ абмежавана. Выкарыстоўваць натуральны пакост, самы дарагі з усіх пакостаў, для вонкавых прац у наш час наогул няма ніякага сэнсу – пакрыццё давядзецца ўвесь час абнаўляць, што вельмі дорага і непрактычна. Выкарыстоўваць натуральны пакост для папярэдняга пакрыцця паверхняў пад афарбоўку таксама бессэнсоўна, бо для гэтага лепш падыходзяць таннейшыя пакосты – “Аксоль” і алкідныя. Устойлівасць да атмасферных уздзеянняў максімальная ў алкідных пакостаў – пакрыццё алкідным пакостам прыблізна ўдвая даўгавечней, чым любым алейным пакостам. У любым выпадку лепш выкарыстоўваць пакост у вонкавых работах толькі ў якасці папярэдняга пакрыцця пад наступную афарбоўку.
Для ўнутраных работ, з пункту гледжання выгоды выкарыстання і экалагічнасці, перавагу мае натуральны алейны пакост – ён практычна не пахне, пакрыццё не выдзяляе шкодных для здароўя рэчываў, праца па пакрыцці таксама не звязана са шкодай для здароўя. Але з-за дарагоўлі гэтага пакосту часцей для ўнутраных работ ужываюць “Аксоль” (ці алкідныя пакосты). З-за пахучасці “Аксолі” работы з ёю неабходна праводзіць у памяшканні, якое добра праветрываецца. Да поўнага высыхання нанесенае пакрыццё працягвае выдзяляць пары ўайт-спірыту, з-за чаго ў памяшканні да некалькіх сутак захоўваецца характэрны пах.
Кампазіцыйныя пакосты, як правіла, таксічныя, прычым не толькі ў перыяд высыхання – паверхня, пакрытая кампазіцыйным пакостам, можа працягваць пахнуць і выдзяляць шкодныя рэчывы на працягу некалькіх гадоў пасля нанясення пакрыцця. Таму кампазіцыйныя пакосты могуць выкарыстоўвацца толькі для апрацоўкі драўляных і іншых сітаватых паверхняў пры вонкавых работах, а таксама ў нежылых памяшканнях з добрай вентыляцыяй. Іх не рэкамендуюць ужываць для ўнутра-ных работ у кватэрах і іншых жылых памяшканнях.
