Колеры, афарбоўкі і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Афарбоўкі і масці жывёлаў
САБАКА
Сацыякультурныя аспекты прыручэння
Культурны працэс прыручэння сабак пачаўся, калі жывёлы пачалі інтэгравацца ў сацыяльную структуру чалавечага грамадства.
Як толькі людзі перайшлі да аселасці і пачалі займацца сельскай гаспадаркай, яны пачалі гадоўлю сваіх сабак для розных мэт: пасвіць статкі, ахоўваць жыллё і для розных відаў паляванняў. Даследаванні ДНК паказалі, што змена дыеты сабакі, уключэнне ў яе крухмалу (у складзе прадуктаў сельскай гаспадаркі), было важным этапам прыручэння і прывяло да змен у ключавых генах метабалізму крухмалу.
У паселішчах чалавека сабака – акрамя ахоўнай функцыі (брэх пры набліжэнні чужых) – іграла таксама санітарную ролю, паглынаючы рэшткі чалавечай ежы, у халодныя ночы служыла крыніцай цяпла. Такім чынам, для ранніх чалавечых груп сумеснае пражыванне з сабакамі павялічвала шанцы выжывання.
Антраполаг Пол Такон і біяархеолаг Колін Пардо, якія вывучаюць сумеснае мінулае чалавека і сабакі, лічаць, што цеснае супрацоўніцтва ранніх груп людзей з жывёламі паўплывала на псіхалогію людзей, іх тэрытарыяльныя паводзіны: людзі пачалі адзначаць сваю тэрыторыю і перанялі групавыя метады палявання.
Пра ўспрыманне сабакі на культурным узроўні кажуць археалагічныя знаходкі па ўсім свеце, у якіх навукоўцы выяўляюць пахаванні чалавека разам са сваімі сабакамі. Жывёл не забівалі следам за памерлым гаспадаром, а хавалі пасля, калі жывёлы паміралі натуральнай смерцю. Напрыклад, такая магіла выяўлена ў рэспубліцы Хакасія (VII-III стагоддзі да н. э.) на тэрыторыі, якую займалі сібірскія скіфы-тагарцы.
Дацэнт кафедры антрапалогіі Роберт Лоўзі (ангел. Robert Losey) з Універсітэта Альберты (Канада) адзначае: “Людзі бачылі ў сабаку сацыяльную істоту, пра чыю душу трэба паклапаціцца пасля смерці”.
Даследаванні ДНК
Эвалюцыя сабак, іх паходжанне сёння вывучаюцца і на малекулярным узроўні. Ёсць шмат пацверджаных даследаванняў ДНК сабак.
Кансорцыюм пад кіраўніцтвам прафесара параўнальнай геномікі Керстын Ліндблад-Тох (ангел. Kerstin Lindblad-Toh) у Інстытуце Броада (ангел. Broad Institute) устанавіў, што геном сабак складаецца з 39 пар храмасом і 2,4 мільярда нуклеатыдных асноў ДНК.
Навукоўцамі таксама выяўлена каля 400 спадчынных захворванняў сабак, большасць з выяўленых хвароб мае аўтасомна-рэцэсіўны тып успадкоўвання. Гэта значыць, што для перадачы хваробы шчанюкам абодва бацькі павінны самі быць генетычнымі носьбітамі хваробы.
Многія хваробы сабак аналагічныя захворванням людзей, што робіць іх зручнай мадэллю ў медыцыне, эмбрыялогіі і эвалюцыйнай біялогіі.
Амерыканскі біёлаг Р. Уэйн (ангел. Robert Wayne) правёў серыю работ па даследаванні ДНК сярод сабак розных парод і дзікіх прадстаўнікоў сямейства сабачых. Высветлілася, што раней за іншых ад агульнага продка аддзяліліся аўстралійскія дынга: у іх найстаражытнейшы тып мітахандрыяльных ДНК. Далей ідуць прымітыўныя пароды: парыі Блізкага Усходу і афрыканскія басенджы. Унікальная генетычная структура аказалася ў эскімоскіх ездавых сабак: іх ДНК так старажытная, што хутчэй падобная да ДНК дынга, чым ваўкоў, за выключэннем сабак, ці іншых парод сабак. Гэта сведчыць пра тое, што людзі прывялі сабак на Крайнюю Поўнач разам з сабой, а не вывелі іх паўторна, прыручыўшы палярнага ваўка. Сабакі і ваўкі адносяцца да монафілетыческіх таксонаў, якія ўтвараюць дзве сястрынскія клады.
Пры дапамозе вывучэння ДНК сабак прасочваюцца не толькі шляхі распаўсюду жывёл на кантынентах, ступень сваяцтва тых ці іншых парод, але і гісторыя народаў, міграцыя.
Найвялікая генетычная разнастайнасць сабак існуе ў рэгіёнах з даўнімі традыцыямі сабакагадоўлі, па дадзеных навукоўцаў, гэта тэрыторыі Усходняй Азіі, Кітая, Тыбета, Карэі, Тайланда, Камбоджы і Японіі.
Аналіз ДНК паказвае, што карэйскія сабакі, такія, як джында (ангел. Jindo) і сапсары (ангел. Sapsaree), па-трапілі ў Карэю з паўночных рэгіёнаў Усходняй Азіі. У розных парод геномы супадаюць на 99,85 %, рэштка ў 0,15 % забяспечвае ўсю разнастайнасць парод сабак.
Адрозненні паміж кластарамі парод сабак аказа-ліся нашмат большымі, чым адрозненні паміж людзьмі з розных кантынентаў.
У 2015 годзе ў сабак з мезалітычнай Жохаўскай стаянкі (8,7 тыс. гадоў назад) і паўвострава Аачым (1,75 тыс. гадоў назад) генетыкамі была вызначана мітахандры-яльная гаплагрупа A.
Даследаванне ў 2016 годзе поўнага геному сабакі з наваколляў Ньюгрэйнджа (Ірландыя), які жыў 4,8 тысячы гадоў назад, і 59 мітахандрыяльных ДНК сабак, што жылі ад 14 000 да 3000 гадоў назад, паказала, што ўсходнеазіяцкія сабакі пайшлі ад сваіх дзікіх субраццяў праз некалькі тысячагоддзяў пасля першага прыручэння. Пасля гэтага яны, хутчэй за ўсё, былі перавезены ў Еўропу, дзе часткова замянілі сабак, прыручаных там у часы палеаліту. Боль-шасць старажытных еўрапейскіх сабак (63 %) з гэтага даследавання (3,04-8,99 тыс. гадоў назад) мелі або мітахандрыяльную гаплагрупу C (у тым ліку сабака з Ньюгрэйнджа), або гаплагрупу D (20 % адпаведна), у той час як сучасныя еўрапейскія сабакі маюць або гаплагрупу A, або B (64 % і 22 %, адпаведна). А большасць найстаражытнейшых сабак дадзенага даследавання (9,0-14,7 тыс. гадоў назад) мелі таксама гаплагрупу C і на другім месцы ў іх была гаплагрупа A. Сабакі з Херксхайма (Германія, 7 тыс. г. н.), пячоры Вішнёвага дрэва (Cherry Tree Cave) у Кіршбаўмхоле (Германіі, горны масіў Франконскі Альб, 4,7 тыс. г. н.), Картстэйна ў Германіі (12,500 тыс. г. н., Kartstein Cave dog) і Ньюгрэйнджа ўваходзяць у склад субклады C1, але ўтвораюць асобную раннюю субгаплагрупу і не ўваходзяць у склад субклад C1b і C1a. Падзел сабак і ваўкоў па дадзеных мтднк на 2017 год адбылося ад 36,9 да 41,5 тыс. г. н. Каля 17,5-23,9 тыс. г. н. адбыўся падзел свойскіх сабак на дзве галіны, адна з якіх дала пачатак сабакам Усходняй Азіі, а другая – сабакам Еўропы, Афрыкі, Заходняй Азіі і Паўднёвай Азіі.
Мітахандрыяльныя гаплагрупы, вызначаныя ў 99 сабак з 37 розных кропак Еўразіі (ад верхняга палеаліту (ад 12 да 40 тыс. г. н.) да бронзавага веку (4-3 тыс. г. н.), паказалі, што на тэрыторыі Еўропы да неаліту, пераважала гаплагрупа C, у постнеаліце ў Еўропе з’яўляюцца мітахандрыяльныя гаплагрупы D, A і B. Пры гэтым сабак з гаплагрупай D было больш у Паўднёва-ўсходняй Еўропе, што супадае са шляхам рассялення людзей з Блізкага Усходу па Еўропе. У Заходняй і Паўночнай Еўропе мітахандрыяльная гаплагрупа C захоўваецца прынамсі ў энеаліце.
TMRCA усіх сабак і ваўкоў па мітахандрыяльнай ДНК ацэньваецца прыкладна ў 152 тыс. г. н. (95%-ы даверны інтэрвал 231-111 тыс. г. н.). TMRCA для мітахандрыяльнай клады A складае каля 34 тыс. г. н., для клады B – прыкладна 6,5 тыс. г. н., для клады C – прыкладна 22,5 тыс. г. н., для клады D – прыкладна 3,5 тыс. гадоў назад.
Большасць старажытных сабак (18 з 26) з басейнаў рэк Хуанхэ і Янцзы, якія жылі 7000-2000 гадоў назад, належалі да мітахандрыяльнай гаплагрупы A1b, якая суст-ракаецца з высокай чстатой у сучасных аўстралійскіх дынга (100 % адносяцца да субклады A1b4) і дакалані-яльных ціхаакіянскіх астраўных сабак (95 % адносяцца да субклады A1b2), але ў сучасным Кітаі сустракаецца з нізкай частатой. Пасля іх рассялення ў Паўднёвым Кітаі, а затым у Паўднёва-ўсходняй Азіі, Новай Гвінеі і аддаленай Акіяніі, яны на тэрыторыі сучаснага Кітая за апошнія 2000 гадоў былі ў значнай ступені заменены сабакамі, якія належаць да іншых мітахандрыяльных гаплагрупаў, асабліва ў Паўночным Кітаі, дзе сучасныя сабакі галоў-ным чынам адносяцца да мітахандрыяльнай гаплагрупы A1a і рэдка да A1b. У астатніх 8 сабак з басейнаў рэк Хуанхэ і Янцзы вызначаны мітахандрыяльныя гаплагрупы A5, A6 і адна не вызначаная A.
У свойскіх сабак выдзяляюць 5 Y-храмасомных гаплагруп: HG1, HG3, HG6, HG9 і HG23. Па дадзеных генетыкаў, якія вывучалі Y-храмасомы сабак, Y-храмасомны гаплатып пароды басенджы (афрыканскі сабака, які не брэша) адносіцца да сястрынскай галіны ў адносінах да гаплатыпаў астатніх свойскіх сабак. Сабакі дынга нясуць унікальную Y-храмасомную гаплагрупу H60, якая пайшла ад Y-храмасомнай гаплагрупы H5.
У 2016 годзе даследаванне геному 13 старажытных сабак з 8 стаянак (Narva I, Isacea, Borduеani-Popinе, Hеrеova, Bercy, Twann, Ulug Depe, Bury), якія жылі ад 15 да 4 тыс. гадоў назад, паказала, што пачынальна з 6,5 тысячы гадоў назад да цяперашняга часу ў геноме сабак замацаваліся мутацыі, якія дазволілі ім сілкавацца багатай вугляводамі ежай – выяўлена вялікі лік копій (да 20) гена Amy2B, які кадзіруе панкрэатычную амілазу, неабходную для расшчаплення крухмалу да простых цукраў. 60 % ваўкоў і большасць аўстралійскіх дынга маюць па 2 копіі гэтага гена, у сібірскіх хаскі і 40 % ваўкоў – ад 3 да 8 копій, у большасці сучасных сабак маецца больш за 8 копій гена Amy2B (да 34). З’яўленне Amy2B у сабак аўтары даследавання звязаюць з распаўсюдам сельскай гаспа-даркі і прыстасаваннем сабак да багатай крухмалам дыеты.
Поўнагеномны аналіз ДНК сабакі з мезалітычнай Жохаўскай стаянкі і сучасных ездавых сабак (грэнландскія ездавыя сабакі, аляскінскія маламуты, аляскінскія і сібір-скія хаскі) дазволіў зрабіць выснову пра генетычную пераемнасць у арктычных пародах сабак, прынамсі, на працягу апошніх ~9500 гадоў, усталёўваючы ніжнюю мяжу паходжання лініі ездавых сабак.
Brehm’s Life of animals : Volume 1, Mammalia
Chicago :Marquis,1895.
http://biodiversitylibrary.org/item/37942
Brehm’s Life of animals : Volume 1, Mammalia
Chicago :Marquis,1895.
http://biodiversitylibrary.org/item/37942
Распаўсюджанасць у свеце
У Расіі
Па дадзеных апытання Фонду “Грамадская думка”, праведзенага ў 2006 годзе ў 100 населеных пунктах і 44 абласцях Расіі сярод 1500 рэспандэнтаў, уладальнікаў свойскіх жывёл, сабак утрымоўвае 41 % расейцаў. Пры гэтым адсотак уладальнікаў сабак ад агульнага ліку жыхароў прыкметна залежыць ад месца жыхарства, у цэлым, зваротна прапарцыйна памеру населенага пункта, ад 70% у сёлах да 11 % – у буйных гарадах.
У ЗША
Паводле нацыянальнага апытання, праведзенага ў 2007-2008 гадах, 63 % амерыканскіх сем’яў утрымоўваюць свойскіх жывёл, што складае 71,1 млн хатніх гаспадарак. З іх 44,8 млн з’яўляюцца ўладальнікамі сабак, агульная колькасць сабак – 77,5 млн.
У Кітаі
У камуністычным Кітаі ўтрыманне сабак, як і іншых свойскіх гадаванцаў, раней было забаронена і разглядалася як буржуазная раскоша. Аднак у 1990-х гадах стаўленне да сабак у гэтай краіне змянілася. Напрыклад, у Пекіне, дзе мець сабаку было забаронена законам 1983 года, гарадскі ўрад у 1994 годзе адмяніў забарону, але ўвёў адпаведныя абмежаванні. З таго часу ў Кітаі назіраецца павелічэнне ліку ўладальнікаў сабак, жывёлы сталі знакам статусу ўладальніка. Калі раней у Пекіне практычна не было сабак-кампаньёнаў, то ў 2010 годзе зарэгістравана 900 тыс., у Шанхаі – 740 тыс., усяго ў краіне – 27 млн.
У Японіі
Па дадзеных даследавання, апублікаванага Аса-цыяцыяй па вытворчасці кармоў для жывёл, 18,9 % хатніх гаспадарак утрымоўвае сабак, 29 % з іх дасягнулі 10 гадоў, адбываецца “старэнне папуляцыі”, у сувязі з чым 90 % японцаў турбуе здароўе сваіх гадаванцаў. У даследаванні бралі ўдзел 4666 рэспандэнтаў.
У Іране
Традыцыйна негатыўнае стаўленне ў Ісламскай рэспубліцы Іран да ўтрымання сабак у якасці свойскіх жывёл слабела па меры таго, як сярэдні клас гараджан усё больш пераймаў заходні лад жыцця. Ганенні на ўладальнікаў сабак ізноў узмацніліся пасля абвастрэння грамадзянскага канфлікту падчас выбараў 2009 года. У парламент быў пададзены законапраект, які разглядае свойскіх сабак як санітарную пагрозу і “культурную праблему”.
Традыцыйна ў сувязі з рэлігійнымі поглядамі ў ісламскіх краінах да сабак адносяцца з непрыязнасцю. У Іране існуюць законы, якія забараняюць выгул сабак у публічных месцах, праезд на грамадскім транспарце. Мусульмане, якія жывуць у заходне-еўрапейскіх краінах, выступаюць за забарону ўтрымання сабак.
(Працяг у наступным нумары.)
