Колеры, афарбоўкі і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Афарбоўкі і масці жывёлаў
Афарбоўка жывёл фармуецца пігментамі (эўмеланін – чорны/карычневы, феамеланін – руды/крэмавы) і структурнымі асаблівасцямі покрываў.
Асноўныя функцыі ўключаюць камуфляж, тэрмарэгуляцыю, абарону ад сонца і камунікацыю.
Афарбоўка можа змяняцца сезонна (вавёркі, зайцы) ці геаграфічна (правіла Глогера: ярчэй у вільготным клімаце).
Асноўныя тыпы афарбоўкі жывёл:
Абаронная (маскіровачная): дапамагае зліцца з навакольным асяроддзем (зялёны конік, шэры заяц).
Падзяляльная (дызруптыўная): кантрасныя плямы ці палосы (тыгр, леапард, жыраф) парушаюць контур цела, робячы жывёлу незаўважнай у цені.
Папераджальная (апасематычная): яркая афарбоўка, якая сігналізуе пра небяспеку ці неядомасць (атрутныя жабы, восы).
Мімікрыя: перайманне формы ці колеру іншых, больш небяспечных відаў.
Асаблівасці афарбоўкі сысуноў:
Генетыка: у катоў, напрыклад, афарбоўка счэплена з полам (гены рудога/чорнага знаходзяцца ў X-храмасоме).
Пігментацыя: эўмеланін дае чорныя, блакітныя, ліловыя адценні, а феамеланін – чырвоныя і крэмавыя.
Геаграфічная зменлівасць: паводле правіла Глогера, жывёлы ў гарачым і вільготным клімаце цямней, чым у сухім і халодным.
Прыклады зменлівасці:
Сезонная змена: зайцы-белякі змяняюць шэрую поўсць на белую ўзімку.
Актыўная змена: хамелеоны могуць змяняць колер у залежнасці ад тэмпературы і вонкавых умоў.
Масць жывёл – гэта афарбоўка валасянога покрыва, скуры і вока, якая з’яўляецца спадчыннай прыкметай, што фармуюцца з узростам. Яна найболей характэрная для коней і буйной рагатай жывёлы, вызначаючы породную прыналежнасць і, часам, каштоўнасць футра ці шкуры. Масць спалучае ў сабе асноўны колер цела, грывы, хваста і наяўнасць метак.
Асноўныя асаблівасці масці:
Спадчыннасць: масць – гэта не проста колер, а генетычна абумоўленая камбінацыя пігментаў, якая перадаецца ў спадчыну нашчадкам.
Адрозненне ад афарбоўкі: тэрмін “масць” звычайна ўжываецца да коней і сельскагаспадарчых жывёлаў, тады як афарбоўка – да сабак і дзікіх жывёлаў.
Пародная прыкмета: часта масць служыць важнай прыкметай пароды (напрыклад, вараная ў фрызаў, гнядая ў верхавых).
Зменлівасць: масць можа змяняцца з узростам (напрыклад, жарабяты нараджаюцца цямнейшыя) і залежаць ад вонкавых фактараў. Парасяты дзікоў зусім нараджаюцца паласатымі, а потым набываюць рудую афарбоўку.
Слова “масць” ужываецца ў гульнявых картах, а таксама ў абазначэнні катэгорыі зняволеных крымінальнікаў.
Хатняя мыш
Пытанне тэрміналогіі. Пары тэрмінаў рускай мовы “дикие и домашние животные” у беларускай мове адпавядае пара “дзікія і свойскія жывёлы”. Назваць мыш свойскай жывёлай не выпадае, хоць і ёсць ручныя. У рускай мове мыш, якая жыве ў хаце, называецца “домо-вой”, у беларускай мове найбольш зручны тэрмін “хатняя”.
Хатняя мыш (лац. Mus musculus) – від грызуноў роду хатніх мышэй. Дзякуючы сваёй здольнасці да суісна-вання з чалавекам хатнія мышы распаўсюдзіліся па ўсім свеце і з’яўляюцца адным з самых шматлікіх відаў сысуноў.
Мышы – мадэльныя арганізмы ў лабараторных даследаваннях. Утрымоўваюць іх і ў якасці ручных жывёл.
SONY DSC
Апісанне.
Дробны даўгахвосты грызун тыповага для роду аблічча. Даўжыня цела складае ад 6,5 да 9,5 см. Хвост складае не меней 60 % у адносінах да даўжыні цела (па іншых дадзеных – не меней 90 %, але ў сярэднім роўны даўжыні цела), пакрыты рагавымі лускавінкамі, размешчанымі колцападобна, і рэдкімі кароткімі валасінкамі (у пацукоў, для параўнання, хвост цалкам голы). Маса – 12-30 г. Вушы круглявыя, невялікія. Афарбоўка верхняй часткі цела – цёмная, буравата-шэрых тонаў; жывоцік – ад папяліста-шэрага да белага колеру. У пустэльных мышэй афарбоўка больш светлы, жаўтлява-пясчаная, жывоцік белы. Сярод прыручаных сустракаюцца белыя, чорныя, жоўтыя, шэра-блакітныя і стракатаафарбаваныя асобіны. У самак 5 пар саскоў. Палавы дымарфізм выяўлены слаба.
Распаўсюд і падвіды.
Амаль касмапалітны від, які рассяляецца паўсюдна акрамя Крайняй Поўначы, Антарктыды і высока ў гарах. Да ліку фактараў, якія абмяжоўваюць яе распаўсюд, адносяцца нізкія тэмпературы паветра і высокая вільготнасць. У Расіі не сустракаецца на значнай частцы паўночнага ўсходу Сібіры, на Таймыры, у міжрэчча Енісея і Лены і ў горных тундрах. Радзімай хатняй мышы меркавана з’яўляецца Паўночная Індыя або Паўночная Афрыка і Пярэдняя Азія, дзе яна вядомая ў выкапнёвым стане. Разам з чалавекам распаўсюдзілася па ўсім свеце. Не ў апошнюю ролю ў распаўсюдзе адыграў транспарт: у прыватнасці, караблі; даўней – конны; а ў наш час таксама аўтамабільны, чыгуначны і авіяцыйны. Пры гэтым назіраецца наступная заканамернасць: на водным, чыгуначным і паветраным транспарце мышы перасоўваюцца на значна большие адлегласці, чым на аўтамабільным (а раней – конным).
На дадзены момант апісана каля 130 падвідаў хатняй мышы. Іх аб’ядноўваюць у 4 асноўныя падвіды.
Палявая мыш
Exif_JPEG_PICTURE
Плявая мыш (лац. Apodemus agrarius) – грызун роду палявых мышэй (лац. Apodemus).
Даўжыня цела да 12,5 гл, хваста – каля 70 % ад даўжыні цела. Афарбоўка спіны – ахрыста-шараватая, на жываце – светла-шэрая. Уздоўж спіны праходзіць цёмная паласа, чым адрозніваецца ад хатніх мышэй, у якіх афарбоўка звычайна больш цёмная. Вушы маленькія. Поўсць густая. Асновы валасоў цёмныя. Палавы дымарфізм выяўлены слаба. У самак 4 пары саскоў.
Палявая мыш распаўсюджана на тэрыторыі Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, поўдні Заходняй Сібіры, у Кітаі (акрамя паўднёвых частак), Манголіі, Прымор’і, на Карэйскім паўвостраве і на Тайвані.
Палявая мыш аддае перавагу адкрытым біятопам – хмызняковым зараснікам і сенажацям. Таксама засяляе антрапагенныя ландшафты і аграцанозы. У гарадах селіцца ў садах, парках, на могільніках. У якасці сховішчаў выкарыстоўвае натуральныя хованкі ці капае норы. Уладкаванне нор досыць простае: не больш за 3-4 выйсці, з 1-2 гнездавымі камерамі, якія размяшчаюцца на невялікай глыбіні. Палявыя мышы, якія селяцца ў вільготных і затапляных біятопах, робяць гнёзды на хмызняках ці ў траве.
Сілкуецца як расліннай (насенне, ягады, зялёныя часткі раслін), так і жывёльнай (казуркі) ежай. Склад рацыёну залежыць ад пары года.
Палявая мыш з’яўляецца адным з найважнейшых шкоднікаў збожжавых культур. Можа быць пераносчы-кам узбуджальнікаў клешчавога энцэфаліту, тулярэміі, рыкетсіёзу, ліхаманкі Ку і іншых захворванняў.
Лад жыцця.
Улетку вядуць начны лад жыцця, а ўзімку пераходзяць на кругласутачны рэжым. Пры бегу перасоўваюцца скачкамі. Добра плаваюць.
Як і іншыя віды мышэй, палявыя робяць запасы на зіму. З’ядаюць мала, рэшткі ежы хаваюць на дне нор, закопваючы ў зямлю. У восеньскі і зімовы перыяд могуць сустракацца ў населеных пунктах, а таксама ў сціртах, стагах сена, саломы, у свіранах. У спячку ўзімку грызуны не ўпадаюць.
Размнажэнне.
Размножваюцца каля 3-4 раз, радзей 5-6 раз у год, у адным прыплодзе ў самкі нараджаецца 5-7 дзіцянятаў. Цяжарнасць працягваецца да 22 дзён. Палавой сталасці мышаняты дасягаюць ва ўзросце 3-3,5 месяцаў. Пры спрыяльных умовах колькасць папуляцыі расце вельмі хутка.
Пацукі
Шэры пацук (Rattus norvegicus) – род грызуноў сямейства мышыных, які ўключае не меней 64 відаў.
Агульныя звесткі.
Даўжыня цела 8-30 см, даўжыня хваста роўная даўжыні цела ці больш яе, маса ад 37-39 грамаў (Rattus exulans) да 400-420 грамаў (некаторыя асобіны шэрага пацука могуць дасягаць 500 грамаў). У афарбоўцы цела пераважаюць цёмна-шэрыя ці шэра-бурыя тоны, аднак сустракаюцца жоўтыя, чырвоныя і памяранцавыя ад-ценні. Пальцы на лапах рухомыя – гэта кампенсуе недастатковае развіццё мазалёў, неабходных для лазання. Шырока распаўсюджаны два сінантропныя віды – шэрыя і чорная пацукі. Астатнія віды распаўсюджаны ў Паўднёва-ўсходняй Азіі, Новай Гвінеі, Аўстраліі, на выспах Малайскага архіпелага. Яшчэ адзін сінантропны від Rattus exulans завезены на шматлікія выспы Акіяніі і Гаваі. Несінантропныя віды пацукоў насяляюць пераважна трапічныя лясы, у тым ліку горныя. У Аўстраліі пацукі сустракаюцца ў саванах і на пашах. У выкапнёвым стане род Rattus вядомы з сярэдняга плейстацэну.
OLYMPUS DIGITAL CAMERA
Лад жыцця, сілкаванне і размнажэнне.
Большасць пацукоў вядуць наземны ці паўдравесны лад жыцця. У якасці сховішчаў выкарыстоўваюць норы (як самастойна выкапаныя, так і норы іншых жывёл), натуральныя сховішчы, гнёзды розных жывёл, а таксама штучныя сховішчы (напрыклад скляпы ці іншыя канструктыўныя перакрыцці жылых дамоў). Жывуць пацукі як адзінкава, так і ўтвараючы сямейныя ці тэрытарыяльныя групы.
Большасць пацукоў усяядная. Аднак у розных відаў існуюць адпаведныя перавагі. Некаторыя аддаюць перавагу расліннай ежы – насенне, гародніна, садавіна. Іншыя жывёлы – розным казуркам, малюскам і іншым дробным бесхрыбтовым. У шэрых пацукоў меню ў розных папуляцыях моцна адрозніваецца.
Размнажаюцца пацукі круглы год, за выключэн-нем паўночных папуляцый сінантропных відаў. Колькасць пацучанят у прыплодзе ў розных пацукоў адрозніваецца. У шэрага пацука можа быць ад 2 да 22 пацучанят, але ў сярэднім 8-9, у малайских відаў у сярэднім ад 3 да 6, у аўстралійскіх відаў ад 3 да 14 дзіцянятаў. Самкі некаторых відаў пацукоў поліэстральныя.
Працягласць жыцця.
Працягласць жыцця пацука складае каля 3 гадоў; ва ўзросце 6 – 8 месяцаў асобіны самцоў дасягаюць масы 250 г, а самкі – некалькі менш. Дарослая жывёла мае масу 200-400 г.
Сістэматыка і віды.
У родзе вылучаюць каля 70 відаў, якія жывуць цяпер, падзеленых на некалькі груп. Яшчэ некалькі відаў вымерла ў гістарычны час.
(Працяг у наступным нумары.)
