Не стала старэйшай найвыдатнейшай беларускай пісьменніцы Алены Васілевіч. Яшчэ ў 2013 годзе я зрабіў з ёй гутарку. Гэта гутарка ў Беларусі нідзе не друкавалася. А яна вельмі цікавая. Таму прапаную яе сёння чытачам “Нашага слова”. Размова будзе карыснай для ўсіх нас.
Пісьменніца Алена Васілевіч нарадзілася ў 1922 годзе на Случчыне. Рана засталася без бацькоў, таму выхоўвалася ў сваякоў. У 1941 годзе скончыла Рагачоўскі настаўніцкі інстытут, а пасля Другой сусветнай вайны – Белдзяржуніверсітэт.
Працавала літкансультантам у Курскім (Расія) абласным выдавецтве. У 1950 годзе вярнулася на Радзіму. Працавала загадчыкам аддзела культуры ў часопісе “Работніца і сялянка”, потым – у менскіх выдавецтвах “Мастацкая літаратура” і “Юнацтва”. Напісала і выдала дзясяткі кніг апавяданняў і аповесцей, нататкаў і эсэ. За тэтралогію “Пачакай, затрымайся…” атрымала Дзяржаўную прэмію Беларусі ў 1976 годзе.
Алена Сямёнаўна пагадзілася адказаць на некалькі маіх пытанняў.
– Алена Сямёнаўна, гэта дзякуючы Вам я пачаў займацца літаратурай. Па суседству са мной у роднай вёсцы на Слонімшчыне жыла такая баба Саня, дзе я з яе ўнукам штодня бывалі ў ейнай хаце, а яна нам распавядала пра Вашу Ганьку. Яна так любіла Вашу Ганьку, што мне здаецца, яна нікога так не любіла і не шкадавала на свеце, як Вашу Ганьку. Яна плакала, чытаючы яе, радавалася. І нам дзеткам пастаянна расказвала аб тым, што прачытала ў Вашай кнізе. Расказвала ўсё да драбніц, і нават сама трохі дабаўляла свайго. А мы слухалі яе днямі і начамі. Ганька для нас была нейкай святой дзяўчынай, хоць кожны з нас па-свойму яе ўяўляў. Але баба Саня казала, што пісьменніца Алена Васілевіч піша працяг Ганькі. І яна чакала працяг кнігі. І дача-калася новага выдання і зноў чакала працяг… Яна і мы верылі, што ёсць Ганька, што яна будзе шчаслівай. Мне здаецца, баба Саня бачыла сябе ў вобразе Ганькі з такім нялёгкім лёсам. Вось менавіта Ваша Ганька, калі я прыходзіў дамоў (а мама мяне гадавала адна), я садзіўся за стол і нешта пісаў, пісаў працяг Ганькі, працяг яе лёсу. Не атрымлівалася. Я тады пачаў пісаць вершы, дасылаў у часопіс “Бярозка” і газету “Піянер Беларусі”. А сёння праз столькі гадоў (эх, жыла б баба Саня!) мне лёс выпаў з Вамі пагутарыць. Гэта проста нейкі цуд!.. Мне здаецца Ваша Ганька, Ваша тэтралогія “Пачакай, затрымайся…” зрабілі Вас народнай пісьменніцай Беларусі. Я паўтараю – народнай, хоць гэтага звання ў Вас няма. Але Вы ўсё ж для майго пакалення, старэйшых і маладзейшых людзей былі і застаецеся народнай пісьменніцай. Ды і Леанід Галубовіч летась пісаў пра Вас і сказаў, што “Алена Васілевіч пачалася з Ганькі”. Што значаць для Вас кнігі пра беларускую дзяўчынку Ганьку?…
– Што значыць для мяне мае кнігі “пра Ганьку” – тэтралогія “Пачакай, затрымайся…”? Леанід Галубовіч – таленавіты паэт і крытык (мой добры сябра) пісаў (і крыху памыліўся і… не памыліўся): “Алена Васлевіч пачалася з Ганькі”. Але ж у мяне яшчэ былі і “Шляхі-дарогі”, пасля выхаду іх з друку я раптам “прачнулася знакамітай”…На бязрыб’і і рак рыба. А як жа? Першая ў беларускай літаратуры, пасляваеннай – жанчына-празаік. Ды яшчэ жыве ў Курску і піша… беларускую прозу! І мусіць жа яшчэ маладая… Сенсацыя! Так часам, невядома адкуль з’яўляецца “слава”… “Шляхі-дарогі” мае ў тыя 1948-1949-я гады былі і праўда не з самых зарослых пустазеллем і чартапа-лохам “літаратурных дарог”…
А да гэтага ў мяне была яшчэ маленькая аповесць “У пра-стор жыцця” (якая “арыгіналь-насць” назвы – ды пасля Якуба Коласа!). І за яе ў 1947 годзе мяне прынялі ў Саюз беларускіх пісь-меннікаў. Так што Лёня Галубовіч не быў “гістарычна” дакладны. Не скажу, каб ад усяго таго мяне апанавала зорная хвароба. Але ж усё роўна было прыемна. Хоць і дзіўна.
А Ганьку нарадзілі мне мае ўласныя дзеці – раскажы, як ты была малая. Бясконца мучылі яны мяне, і я расказвала. І неяк зусім няўзнак напісалася апавяданне “Радасці жыцця”. Тады мне ўжо сапраўды не стала спакою. “Друкаваныя літары” пра Ганьку надалі маім дзецям як быццам уладу нада мною… “Напішы, што было далей!!!”
– І Вы пісалі?
– Так. І я пісала, і я не магла развітацца з Ганькай, пакуль не напісала чатыры кнігі пра яе лёс.
– А ці пастаўлены па Вашай тэтралогіі мастацкі фільм? А можа і ёсць, ды я не ведаю?
– Не, мастацкага фільма не было. Быў тэлеспектакль, разыграны акцёрамі. Усё, як мае быць… Але лепей бы яго не было. Атрымалася такая шэрая сумота, што я пазбягала страчацца са знаёмымі: а раптам глядзелі-бачылі. Дзякуй Богу, ён не доўга “ўпрыгожваў” тэлеэкран. Ды каб мяне забілі -сама б другі раз не зірнула б у яго бок! Сорам. Жах.
Затое беларускае радыё “ўзнесла” Ганьку! 8 частак радыёспектакля, пастаўленага Таццянай Аляксеевай. Ігралі (яшчэ ўсе былі жывыя!) лепшыя акцёры-купалаўцы залатога веку. Ганьку іграла тады яшчэ зусім маладая актрыса Тэатра юнага гледача Вера Кавалерава. Усіх не злічыць. І за гэта я дзякую ім і сёння. Ганька гучыць штогод, і запіс захоўваецца на радыё ў залатым фондзе… Ну, то і хопіць пра яе, Ганьку.
– Вы неяк сказалі, што ад літаратуры не ведаеце пакут. Але літаратура 1960-х-1980-х гадоў адрозніваецца ад літа-ратуры сённяшніх дзён і дабрабыт пісьменнікаў адрозніваецца сёння ад дабрабыту пісьменнікаў другой паловы ХХ стагоддзя. Ці не так?
– Не, пакуты я ведаю ад жыцця, а не ад літаратуры. Проста не пакутую тады, калі мне “не пішацца” (як у сапраўдных “стараннікаў”). Нават, мусіць, сам Леў Талстой не пакутаваў, калі “не пісалася”, а шыў боты, сеяў і касіў… “Ні дня без радка” – гэта не пра мяне сказана. Што належыць дабрабыту, дык ён залежыць не ад часоў – ад умельства, спрыту яго наладжваць. Ёсць гэты талент – будзе і дабрабыт. А няма – дык і дабрабыту не будзе. Будзе тое, што ёсць.
– Алена Сямёнаўна, Вы 22 гады адпрацавалі ў цікавым(!) часопісе “Работніца і сялянка” (цяпер здаецца гэта часопіс “Алеся”), я не чытаю яго. А раней чытаў. Раней “Работніцу і сялянку” выпісвалі амаль у кожны беларускі дом. Сёння – не ведаю. Што Вам памятаецца з таго часу вясёлае, добрае, сумнае?
– “Работніца і сялянка”! О, гэта быў самы ўдзячны, самы жыццядзейны і самы жыццядайны час. Я была ў рэдакцыі самая маладая, яшчэ не стомленая ні камандзіроўкамі, абавязковым штомесяц “прыгонам” напісаць і здаць гатовы нарыс, артыкул, фельетон, рэцэнзію, апавяданне, ды-ялог з героем гутаркі (У набор! У набор!) Калектыў быў добразычлівы, дружны. Перад рэдакцыяй і журналістамі лёгка адчыняліся нават самыя высокія службовыя дзверы. Ніводнае пісьмо чытачоў не заставалася без адказу, ніводная скарга – без увагі і дапамогі. Я га-нарылася сваёй рэдакцыяй, сваёй працай і марыла, каб і дзеці мае былі журналістамі. Яны абралі іншую – кожны сваю – дарогу…
Верай і праўдай паслужыла я любай “Работніцы і ся-лянцы” 22 гады. І сёння ўспамінаю, як родную сястру. На змену маёй “старой сястры” прыйшла маладая “Алеся”. Яна ўжо зусім, зусім другая, іншая, з іншага ўжо свету. У яе свая, ужо сённяшняя харызма…
– Адну са сваіх кніг Вы назвалі “Люблю, хвалююся – жыву”. Каго любіце, што хвалюе і чым жывяце сёння?
– “Люблю, хвалююся – жыву” – так, была ў мяне такая кніга (яна і ёсць…). Невялікім выдавецкім памерам, але – для мяне асабіста – з вельмі вялікім эмацыянальным абсягам. Вядома, з часам, які мінуў з той пары, абсяг гэты звузіўся, на жаль… Намнога звузіўся… Больш за ўсё хвалюе мяне сёння лёс самых блізкіх мне людзей…
– Ці ёсць сёння ў Вас сябры, сяброўкі? Аб чым гутарыце пры сустрэчах?
– Сябры і сяброўкі… У маім ужо “дапатопным” веку – гэта ўжо найбольш толькі ўспаміны з уздыхамі.
Все ушли, что любили,
что ждали,
Утонули за дымкой печали…
Ну, а тыя, хто з маладзейшых, яны таксама ўжо часцей ходзяць па дактарах, па бальніцах і аптэках… Што ўспамінаем, пра што гутарым? Усё ж яшчэ чытаем, таксама дзякаваць Богу, кнігі. Што-што, а бібліятэкі (уласныя!) маем мы амаль усе. Так што ўцехі – кніжнай – хопіць нам усім “на всю оставшуюся жизнь”. Выпісваем жа, хто якую газету. Вось толькі наша бяздарнае беларускае тэлебачанне – вочы б яго не бачылі! – яго хто глядзіць, а хто – не.
– Які лёс, на Вашу думку, чакае Беларусь, беларускае Слова, беларускую Мову ў гэтым ХХІ стагоддзі?
– У Беларусі дзеці амаль не вучацца ў беларускіх школах. Вось ужо колькі гадоў беларускія школы скарачаюцца, зачыняюцца… Няма вучняў? Няма выкладчыкаў? У лепшых выпадках застаюцца беларускія “класы” ў школах – абсалютна з навучаннем рускамоўным. А то і зусім, як у абласным Магілёве, вучыцца ў школе (зразумела, рускамоўнай) адна ўсяго дзяўчынка! Няцяжка ўявіць сабе гэтае навучанне і самаадчуванне яе самой і яе бацькоў, якія не жадаюць “зразумець”, чаму іх дзіця не мае магчымасці (права) у сваёй роднай дзяржаве вучыцца на роднай мове? У нашых універсітэтах студэнты таксама мала чуюць беларускую мову і рэдка ёю карыстаюцца. Заезджыя людзі дзівяцца: чаму ў Менску на вуліцах не пачуеш гаворкі па-беларуску? Усе гавораць на чужой мове.
А як цудоўна гучыць бела-руская песня! Але наша “тэлескрынка” ды і радыё таксама наровяць “адкормліваць” нас рускамоўнай папсою і замшэлымі шлягерамі. Што ўжо казаць пра наша “верхавенства”? (У нас же законом утверждено двуязычие? Так зачем же ещё ломать язык?). За амаль 20 гадоў свае прэзідэнцкае ўлады сам Прэзідэнт рэдкія разы выступаў перад сваім народам з прамовамі на роднай мове. Праўда, калі падумаць, Прэзідэнт жа нарадзіўся і гадаваўся ў беларускай вёсцы. Ву-чыўся ў беларускай школе. Але адразу ж, апынуўшыся за цяжкімі дзяржаўнымі дзвярыма, перасеў у чужыя сані.
Жыве Беларусь! Гэтыя два дарагія словы мы з аднолькавым пачуццём вялікай Надзеі паўта-раем з клічнікам і без клічніка. Мы паўтараем іх з пачуццём непа-гаснай Веры. На святую бела-рускую зямлю прыйдзе новы на-дзейны і верны Сейбіт засяваць яе. Разумным. Добрым. Вечным.
– Што яшчэ не напісалася, аб чым усё жыццё марылі на-пісаць?
– Сёлета 25 верасня шырока і вельмі годна адзначалася 100-годдзе з дня нараджэння выдатнага беларускага паэта Сяргея Грахоўскага. Сама я, на жаль, не была на гэтай імпрэзе (быў мой сын). Па тэлефоне толькі прачытала я напамяць даўнія ўжо вершы Паэта яго дачцэ Тані:
Сцяжынка збягае з пагорка,
Унізе шуміць лістапад.
І крыўдна, і сумна, і горка,
Што ўжо не вярнуцца назад
У тое гарачае лета,
У водар духмяных суніц,
Дзе столькі гуло навальніц,
Дзе столькі яшчэ не дапета…
…А мая ўласная “сцяжынка”? А мае недапетыя старонкі?
Іх не будзе.
Напэўна, таму, што на апошнюю, недапісаную маю кнігу (“Памерла Ганька…”) ужо не хопіць сілы.
У нядобры дзень нядобра ўпала я (а “добра падаць” часта здараецца?) ужо каторы год не выходжу нават за дзверы ўласнай кватэры… І не пішу. Ёсць людзі, здольныя пры самых найскладанейшых абставінах заставацца дзейнымі: пісаць музыку, пісаць карціны, пісаць кнігі… Я не здольная. Без жывога жыцця… А яшчэ – чытачы. Даўнія, самыя адданыя чытачы самых першых маіх кніжак – яны ўжо адышлі… У наступнай змены цяпер ужо часцей нагода шукаць лекі, чым шукаць новае чытанне – па кнігарнях і па бібліятэках. Новае “племя младое, незнакомое”? Дык маладым жа “продкі” зусім нецікавыя! Ні як яны і чым жылі, у што верылі, што пісалі, што пакінулі. У іх свой, ужо “свой час, свой век, свая эпоха”. Як, дарэчы, было гэтак і ў “продкаў”. І ў продкаў продкаў. І, мусіць, так і павінна быць. Павінна? Хоць “крыўдна і сумна, і горка, што ўжо не вярнуцца назад”. Але такая дыялектыка чалавечага быцця.
Сяргей ЧЫГРЫН.
