У Лідскай друкарні свет пабачыла прыгожая вершаваная кніжка “Байкі” старэйшага паэта Гарадзеншчыны Уладзіміра Васько. Прыемна, што Уладзімір Гаўрылавіч не адпраўляе сваё творчае пяро “на пенсію”, а плённа працуе на карысць роднай літаратуры.
Назва кнігі гаворыць сама за сябе: яна складаецца з баек. На вялікі жаль, сёння паэты вельмі рэдка звяртаюцца да жанру байкі. Ды і літаратурныя выданні іх не часта друкуюць. А вось Уладзімір Васько пісаць байкі не спыняецца, і яму яны вельмі ўдаюцца. Ён смела і шчыра працягвае справу беларускіх байкапісцаў, якія іх пачалі пісаць і друкаваць у Беларусі з апошняй чвэрці XIX стагоддзя. Першыя спробы ў гэтым жанры належаць Францішку Багушэвічу, Кандрату Лейку, Альгерду Абуховічу, Янку Купалу, Якубу Коласу, Максіму Багдановічу. Шэраг празаічных баек напісаў Ядвігін Ш.
Высокай дасканаласці беларуская байка дасягнула ў творчасці Кандрата Крапівы. Яго байкі мелі розныя сатырычныя асмяянні, якія вызначаюцца сапраўднай народнасцю, нацыянальным каларытам і сістэмай вобразаў, трапнасцю слова, вастрынёй дыялогаў і гумару.
Плённа працавалі на ніве байкі паэты Уладзімір Корбан, Эдуард Валасевіч, Міхась Скрыпка і іншыя. Іх працу сёння смела працягвае і Уладзімір Васько з Ліды. Гэта пацвярджае яго новая кніга “Байкі”.
У анатацыі да кнігі сказана, што у “алегарычнай форме аўтар высмейвае чалавечыя заганы, прымушае задумацца над мэтай і стылем асабістага жыцця кожнага чытача”. Многія падзеі ў байках Уладзіміра Васько нават не ўмоўна-алегарычныя, а прадметна-канкрэтныя. Згрунтаваны яны звычайна на нашым жыцці, побыце, падзеях. У байцы “Камар-паклёпнік” аўтар распавядае пра камара, які наводзіць паклёп на пчалу. І калі пчаліны муж спытаў у яго, навошта ён наводзіць паклём на пчалу, камар адказаў, што гэта не ён, а, мабыць, чмель ці божая кароўка. Але хутка камар-паклёпнік атрымаў удар і “стаў паклёпнік месцам мокрым”. Усё так у байцы, як адбываецца ў нашым жыцці ў людзей. Таму аўтар шчыра падводзіць вынік:
Калі ў цябе завузкаваты лоб,
І сам ты закажэнены і вялы.
Дык не наводзь ад зайздрасці паклёп
На чэсных, працавітых і ўдалых.
Байкі аўтара густа заселены рознымі жывёламі, насякомымі, рыбамі. У іх выведзены вобразы вепрукоў, сланоў, сабак, бараноў, ласёў, буйвалаў, львоў, куніц, малпаў, янотаў, ліс, кратоў. Бяруць удзел у байках таксама розныя птушкі: сава, сарока, зязюля, верабей, бусел, арол, каршун, куры, грак і г.д. Знайшлося месца ў байках і марскім насельнікам: карасю, кіту, ляшчу, бабру, а таксама насякомым: камару, чмялю, матыльку, жуку, хрушчу, таракану. Ёсць у байках і людзі. Гэта рыбак, дачнік, пчаляр, чалавек, Ціт Нупрэй, Шашок, дзядзька Коль… Аўтар максімальна набліжае праблематыку сваіх баек да рэальнага жыцця, да канкрэтных падзей і фактаў. Самі дзеянні твораў аўтар пераносіць у беларускую рэчаіснасць, найчасцей у вёску ці ў горад, скуль сюжэты чэрпае адтуль, з самога жыцця. А ёсць у зборніку і тэмы даволі шырокія, у маштабах свету, дзе адбываюцца розныя палітычныя падзеі. Напрыклад, у байцы “Куніца і сава”, у якой куніца просіць саву не нападаць на мышанят, бо яна адарве сівую галаву, але сава не слухае куніцы, ловіць мышку дзюбай. Куніца пачала біцца з савой і запусціла ў яе свае зубы, а сава кіпцюром драпанула па яе вачах. Куніца і сава загінулі. А мышка засталася жыць і ўцякла. Апошняя страфа байкі гучыць так:
Загінулі між хвояў і бяроз
Куніца і сава без славы.
Так могуць скончыць свой жыццёвы лёс
Дзве ядзерныя звышдзяржавы.
З гумарам чытаецца байка пра вераб’я-паэта, які хацеў “намазюкаць верш”, але ў яго нічога ў галаву не лезла. І раптам ён убачыў на лузе каня і падумаў, што можа гэта Пегас, які дапаможа з эпітэтамі і рыфмай. Ён сеў на спіну каня і папрасіў яго дапамагчы “намазюкаць твор”, каб “стаць паэтам важкім, выбітным, не звязвацца над рыфмай са спіртным”. Але гэта быў далёка не Пегас, а звычайны, просты конь, які:
Не ведаў аніякіх моў,
Ён вераб’я хвастом, як муху, змёў.
Уладзімір Васько не абмяжоўваецца толькі адназначнай характарыстыкай сваіх герояў. У многіх байках аўтар даволі грунтоўна распрацоўвае характары, паказвае іх паводзіны, надае ім індывідуальныя рысы. Гэта добра адчуваецца, калі чытаеш байкі “Канфлікт на арэшыне”, “Падхалімка”, “Махлярка” і іншыя.
Характэрная асаблівасць персанажаў баек Уладзіміра Васько сфакусаваны на чалавека, прапушчаны праз прызму яго ўяўленняў і разуменняў. Больш таго, з’яўляюцца носьбітамі пэўных рыс і характараў, уласцівых менавіта чалавеку. Сярод дзеючы асоб васькоўскіх баек даволі многа і саміх людзей. Прытым ёсць вобразы збіральныя, вобразы-тыпы і г.д. Яны маюць і свае пэўныя імёны, і дзейнічаюць у канкрэтных абставінах, але ўсё ж выступаюць як абагульненыя тыпы, як носьбіты адпаведных сацыяльных характарыстык. Напрыклад, байка “Бурнос і тэлевізар” пра Бурноса, які купіў тэлевізар і цэлы дзень яго глядзіць, што нават і абрыдла гэта самому тэлевізару. Або байка “Сцяпан і баян” пра Сцяпана, які не ўмее іграць і не мае слыху, але купіў сабе баян. Баян яго просіць “не ўводзь сябе ды і мяне ў зман”, а Сцяпан груба адказвае, а “можа ты няўмека, хлус-баян…”. І па такіх дыялогах чытачы могуць меркаваць і бачыць, хто станоўчы герой у байцы, а хто – адмоўны. Таму паэту часта і не патрэбна рабіць падрабязныя вывады, разгорнутую мараль.
У зборніку Уладзіміра Васько апублікавана 73 байкі. Многія з іх маюць загалоўкі, ў якіх па іх даюцца характарыстыкі герояў баек. Па загалоўках чытачы адразу даведаюцца пра каршуна-махінатара, бабра-браканьера, камара-паклёпніка, лася-лавеласа, лісу-знахарку, ваўка-прадпрынімальніка, ката-зомбі, вераб’я-палітыкана і іншых герояў зборніка. Байкі аўтара адкрываюць цэлую галерэю самабытных мастацкіх тыпаў, намаляваных паэтам вельмі выразна і надзвычай ярка. Таму што байкі Уладзіміра Васько нарадзіліся з жыцця і ўвабралі ў сябе невычэрпныя багацці і нашай жывой мовы, і народнай мудрасці, і імгненні тых падзей, якія адбываюцца вакол нас сёння.
Сяргей ЧЫГРЫН.
