Колеры, афарбоўкі і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Афарбоўкі і масці жывёлаў
САБАКА
Сабака ці свойскі сабака (лат. Canis familiaris, ці лат. Canis lupus familiaris) – свойская жывёла, адна з найболей папулярных (нароўні з катом) жывёл-кампаньёнаў.
З заалагічнага пункта гледжання, сабака – плацэнтарны сысун атрада драпежных сямейства сабачых. Свойскі сабака быў апісана як самастойны біялагічны від Canis familiaris Лінеем у 1758 годзе; у наш час гэтая навуковая назва прызнаецца арганізацыямі, такімі як Амерыканскае таварыства мамолагаў. Некаторыя кры-ніцы (напрыклад, ITIS і MSW3) прызнаюць сабаку падвідам ваўка (Canis lupus familiaris).
Сабакі вядомыя сваімі здольнасцямі да навучання, любоўю да гульні, сацыяльнымі паводзінамі. Выведзены адмысловыя пароды сабак, прызначаныя для розных мэт: палявання, аховы, цягі гужавога транспарту і іншага, а таксама дэкаратыўныя пароды (напрыклад, балонка, пудзель).
У рускамоўных пісьмовых крыніцах слова “сабака” ў значэнні адпаведнай жывёлы сустракаецца прынамсі з 1475 года (пачынальна з граматы князя Андрэя Васільевіча Малодшага Кірылаву манастыру). Пры неабходнасці размежавання сабак па полу ўжываюцца тэрміны “кабель” (самец) і “сука” (самка); у штодзённай гаворцы – “сабака” і “сучка”, адпаведна. Дзіцяняты сабакі завуцца “шчанюкамі” ці “шчанятамі” або “сабачанятамі”.
Паходжанне слова
Паходжанне слова “сабака” дакладна не ўстаноў-лена, аднак яго звязваюць з іранскімі мовамі – напрыклад, падобнае слова spaka, блізкае старажытнаіндыйскаму svaka (“воўк”), выяўляецца ў мідыйском мове. Слова “сабака” сустракаецца ў помніках старажытна-беларускага пісьменства XII ст., але, верагодна, яно выкарыстоўвалася ў вуснай гаворцы і раней. У адрозненне ад рускай мовы слова “сабака” ў беларускай мове мужчынскага роду.
Паходжанне і гісторыя прыручэння
Маецца некалькі гіпотэз паходжання сабакі, най-болей верагоднымі яго продкамі лічацца воўк і некаторыя віды шакалаў.
У меркаваннях навукоўцаў пра продкаў свойскага сабакі прысутнічаюць два пункты гледжання. Адны лічаць, што сабакі – поліфілетычная група (пайшла ад некалькіх продкаў), іншыя прытрымваюцца меркавання, што ўсе сабакі пайшлі ад аднаго продка (монафілятычная тэорыя).
Этолаг Конрад Лоранц, лаўрэат Нобелеўскай прэміі, высунуў у свой час тэорыю пра паходжанне сабак ад ваўкоў і ад шакалаў, падкрэсліваючы дыяметральныя адрозненні паміж іх характарамі і звычкамі.
На паходжанне сабакі ад ваўка паказваюць комплексныя вынікі параўнальнага аналізу храмасом, паво-дзін, марфалогіі, вакалізацыі і вынікі малекулярна-гене-тычнага аналізу.
Ранні перыяд прыручэння
Сабака з’яўляецца найстаражытнейшай з усіх хатніх жывёл. Навукоўцы сыходзяцца на тым, што сабака быў прыручана ў Старым Свеце ў эпоху верхняга палеаліту; аднак па дакладным месцы, часавым адрэзку і прычынах прыручэння сабакі ў навуковым асяроддзі дагэтуль адзінага меркавання няма. Наскальныя малюнкі, малюнкі і знаходкі археолагаў дазваляюць навукоўцам рабіць некаторыя высновы і здагадкі. У Волга-Окскім міжрэччы сабака прадстаўлены на ўсім працягу мезаліту і, па меркаванні археолагаў, з’яўляўся адзінай свойскай жывёлай. Мезалітычныя сабакі адрозніваліся буйнымі памерамі і магутнымі сківіцамі. Мяркуючы па слядах разборкі на костках, мясцовае насельніцтва ўжывала сабак у ежу. Выкарыстоўваліся шкуры і косткі (для вырабу іголак). Асноўная роля сабакі гэтага перыяду – памочнік на паляванні.
Сцэнары прыручэння
Існуюць розныя сцэнары пачатку прыручэння ваўка. У адным з іх ініцыятыва прыручэння ваўка належала чалавеку, у другім – воўк сам пачаў асвойваць новую экалагічную нішу каля стаянак першабытнага чалавека, гэта значыць адбывалася яго “самапрыручэнне”. Верагодна, яго піянерамі маглі быць вельмі рэдкія, унікальныя па паводзінах асобіны, найболей талерантныя да чалавека. Першая група такіх жывёл магла быць моцна інбрыдзіраваная і схільная да працэсаў генетычнага дрэйфу. Размножаная ў колькасці гэтая пачатковая папуляцыя і магла, як мяркуюць некаторыя навукоўцы, даць свету ўсю разнастайнасць сабак. Гэта здагадка была высунута на падставе даследаванняў мтднк, якія выявілі невялікую колькасць мітахандрыяльных радаводаў, што магло паказваць на абмежаваны лік заснавальнікаў прыручаных парод.
Але ў той жа час не было знойдзена карэляцыі паміж мт-гаплатыпамі і прыналежнасцю сабак да пароды. Гэта можа служыць сведчаннем таго, што породная дыферэнцыяцыя пачыналася і адбывалася ў генетычна разнастайных папуляцыях прымітыўных парод, якія былі шырока распаўсюджаны па ўсім свеце. Даследаванні на ўзроўні ядзернай ДНК выявілі вялікую генетычную разнастайнасць сабак. Гэтыя дадзеныя таксама сведчаць, што генетычны пул сучасных сабак пайшоў ад разнастайнага геннага пула, што, у сваю чаргу, можа паказваць на шматразовыя незалежныя падзеі прыручэння ваўка ў розных месцах і ў розны час. Нягледзячы на тое, што сучасныя дадзеныя адносяць узнікненне сабак у Паўднёва-ўсходнюю Азію каля 12-15 тыс. гадоў назад, у Беларусі ў гэты ж час ужо былі дывергіраваўшыя ад ваўка сабакі.
Пакуль сапраўды нельга сказаць, ці то прыручэнне чалавекам ваўка выклікала разыходжанне сабакі з яе продкам, ці то гэтае разыходжанне стала вынікам эва-люцыйнага шляху сабакі, перад прыручэннем чалаве-кам. У другога пункта гледжання ёсць свае прыхільнікі. Імі былі біёлагі Раймонд і Лорна Капінгеры. Іншымі словамі, паводле гэтай тэорыі, чалавек не прыручаў ваўка па ўласнай ініцыятыве; першы крок быў зроблены ваўкамі, па якіх-небудзь прычынах адпрэчанымі асноўнай зграяй і якія перабраліся бліжэй да чалавечага жылля, дзе можна было пракарміцца адкідамі. Гэтым асобінам было неабходна не толькі не нападаць на чалавека, але і заваёўваць яго давер і сімпатыю. Гэта значыць, сабака як бы “прыручыў сам сябе”.
Міт’е Жэрманпрэ мяркуе, што нашы продкі-паляўнічыя маглі прыручыць шчанят забітай ваўчыцы. Канадскі біёлаг С’юзан Крокфорд (ангел. Susan Crockford)) з універсітэта Вікторыі мяркуе, што прыручэнне адбылося самастойна.
Існуюць знаходкі скамянелых костак ваўка 100 тысяч гадоў да н. э., якія выяўлены ў месцах гаспадарчай дзейнасці чалавека.
Генетычныя дадзеныя
Навуковы пошук 2007 года на аснове малекулярна-генетычных метадаў Роберта К. Уэйна [ангел.] і яго калегаў з Каліфарнійскага ўніверсітэта пра зменлівасць ДНК паказаў, што аддзяленне агульнага продка сабак ад ваўкоў адбылося падчас эвалюцыі каля 135 тыс. гадоў назад.
У 2009 годзе шведскі біёлаг Петар Савалайнен [ангел.] з калегамі з Каралеўскага тэхналагічнага інстытута ў Стакгольме, Швецыя, прааналізаваўшы Y-ДНК сабак розных парод з розных кантынентаў, лічаць, што працэс прыручэння адбываўся ў Кітаі на поўдзень ад ракі Янцзы і Паўднёва-ўсходняй Азіі, прыблізна 16 300 гадоў назад. Амерыканскі біёлаг Роберт Уэйн мяркуе, што гэта адбылося мінімум 40 тысяч гадоў назад.
Праведзены групай Олафа Талмана (універсітэт Турку) у 2013 годзе генетычны аналіз 18 мітахандрыяльных геномаў старажытных сабачых са Старога і Новага Света, якія жылі ад 1000 да 36 000 гадоў назад, паказаў, што радзімай сучасных свойскіх сабак з вялікай верагоднасцю з’яўляецца Еўропа, а не Сярэдні Усход ці Усходняя Азія. Меркаваная дата прыручэння сабакі вар’іруецца ад 18,8 да 32,1 тыс. гадоў назад. Даследчыкі мяркуюць, што больш старажытныя прадстаўнікі свойскіх сабак (такія, як сабакі з пячор Разбойніцкая і Гойе), могуць уяўляць сабою “ўзоры” адзінкавых, больш ранніх эпізодаў прыручэння ваўкоў.
У кастрычніку 2015 года група амерыканскіх навукоўцаў апублікавала вынікі працы: радзімай сабак у Цэнтральнай Азіі з’яўляецца тэрыторыя ад Непала да Манголіі. У снежні 2015 года група шведскага генетыка Петара Савалайнена правяла поўнагеномны аналіз 46 сабак і 12 ваўкоў з усяго свету і прыйшла да высновы, што аддзяленне сабак у самастойны падвід ваўкоў адбылося каля 33 тысяч гадоў назад на поўдні Усходняй Азіі.
Аналіз поўных геномаў 27 старажытных сабак паказаў, што 10,9 тыс. г. н. (узрост архангельскага сабакі з мезалітычнай стаянкі Вераццё 1 на рацэ Кінема) у Еўропе, на Блізкім Усходзе і ў Сібіры існавала прынамсі пяць асноўных генетычных ліній свойскіх сабак, адрозных адна ад адной. Даследаванне мітахандрыяльнай ДНК самага старога свойскага сабакі ў Амерыцы (з Аляскі) узростам 10,15 тыс. г. н. паказала, што лінія яго продкаў аддзялілася ад лініі астатніх сабак 16,7 тыс. г. н. Факт таго, што гэты сабака сілкаваўся рыбай і аб’едкамі цюленяў і кітоў, сведчыць на карысць таго, што першая міграцыя сабак і людзей у Амерыку ішла па паўночна-заходнім ціхаакіян-скім прыбярэжным маршруце, а не па цэнтральным кантынентальным калідоры.
Археалагічныя дадзеныя
Выкапнёвыя рэшткі дагістарычных сабак былі знойдзены ў чалавечых пячорах па ўсім свеце.
Раней на падставе археалагічных знаходак часцей за ўсё навукоўцамі называліся даты прыручэння сабак 13-15 тыс. гадоў да н. э.
Цяпер шэраг даследчыкаў лічыць, што сабаку прыручылі яшчэ напачатку верхняга палеаліту прадстаўнікі арыньякскай культуры.
Так, палеантолагі Каралеўскага музея прыродазнаўства [фр.] Бельгіі на чале з Міт’е Жэрманпрэ (Mietje Germonprе) паказваюць дату 31,7-36,5 тыс. гадоў да н. э. Гэтыя высновы зроблены на падставе апошніх знаходак, рэштак дагістарычнага сабакі ў пячоры Гойе (Goyet). Характэрна, што будова чэрапа дагістарычных сабак значна адрозніваецца ад дагістарычных ваўкоў.
Выкапнёвыя рэшткі знойдзены таксама каля Алтайскіх гор у Сібіры, узрост свойскага сабакі з алтайскай пячоры Разбойніцкая, знойдзенай яшчэ ў 1975 годзе Н. Д. Овадавым, быў ацэнены ў 33,5-34 тыс. гадоў.
У Чэхіі (Пршадмосці) узрост рэштак датуецца 24-27 тыс. гадоў да н. э., Украіне – 15 тыс. гадоў да н. э., у Амерыцы, штат Юта – 11 тыс. гадоў да н. э., Кітаі – 7-5,8 тыс. гадоў да н. э.
Адсутнасць больш ранніх археалагічных знаходак продкаў сучасных сабак можа быць звязана з адсутнасцю месцаў пахавання, тлумачыць доктар Пол Такон, галоўны навуковы супрацоўнік Аўстралійскага музея выкапняў і мінералаў. Першыя пахаванні паўсталі пасля таго, як ста-ражытныя людзі пачалі ўтвараць стаянкі і селішчы, да гэтага чалавек вёў вандроўны лад жыцця.
З археалагічных знаходак выходзіць, што старажытныя сабакі вар’іраваліся па памерах. Рэшткі сабак палеаліту вышынёй 45-60 см былі выяўлены на Блізкім Усходзе, у Іраку, Ізраілі (Хайонім [ангел.]), Сірыі, буйных сабак (вышэй 60 см) знайшлі ў Германіі (Kniegrotte), у Расіі (стаянка Елісеевічы 1), Украіне (Мезін), маленькія, меней 45 см, у Швейцарыі (Hauterive-Champreveyres у Отрыве [ангел.]), у Францыі (Сен-Тыбо-дэ-Куз [ангел.], Pont d’Ambon у Бурдее), Іспаніі (Erralla ў Сестоне) і Германіі (Оберкасель [ангел.], Чортаў мост у Аберніцы [ням.] і Елькніц [ням.]).
Вывучэнне зносу зубоў сабачых узростам 28,5 тыс. г. н. з Пршадмосці паказала, што яны належалі двум розным тыпам – воўкападобным сабакам і протасабакам, якія мелі розны рацыён сілкавання. У дыеце протасабак было больш костак, якія яны падбіралі каля межаў чалавечага селішча, у дыеце ж воўкападобных сабак было больш мяса.
Выкарыстанне прыручаных сабак
Звычайна лічаць, што першапачаткова сабака служыў чалавеку як вартавая жывёла, але вельмі хутка пачаў выкарыстоўвацца і на паляванні.
Менавіта паляўнічыя якасці сабакі, як лічаць антраполагі, сталі асноўным фактарам яго прыручэння. Старажытныя людзі ў барацьбе за выжыванне шукалі найболей дасканалыя метады здабычы ежы.
Гіпотэза пра выкарыстанне сабак для падвышэння эфектыўнасці палявання старажытным чалавекам экспе-рыментальна была пацверджана ў 2004 годзе фінскімі навукоўцамі.
Таксама свойскія сабакі выкарыстоўваліся чалавекам для аховы і пасьбы жывёлы. Дагэтуль найболей распаўсюджаны пароды сабак, першапачаткова выведзеныя для аховы статка ад ваўкоў і іншых драпежнікаў, а таксама для дапамогі ў перамяшчэнні і сартаванні галоў свойскай жывёлы.
(Працяг у наступным нумары.)
