Колеры, афарбоўкі і масці ў Лідзе і ў астатняй Беларусі
(Працяг. Пачатак у папярэдніх нумарах.)
Афарбоўкі і масці жывёлаў
Кот
Кот (лат. Felis catus) – свойскаяя жывёла, адна з найболей папулярных (нароўні з сабакам) “жывёл-кампаньёнаў”.
З пункту гледжання навуковай сістэматыкі, свойскі кот – сысун сямействы каціных атрада драпежных. Адны даследчыкі разглядаюць свойскага кат як падвід дзікага ката, іншыя – як асобны біялагічны від.
З’яўляючыся адзіночным паляўнічым на грызуноў і іншых дробных жывёл, кот – сацыяльная жывёла, выкарыстоўвалае для зносін шырокі дыяпазон гукавых сігналаў, а таксама ферамоны і рухі цела.
У наш час у свеце налічваецца каля 600 млн свойскіх катоў, выведзена каля 200 парод, ад даўгашэрсных (персідскі кот) да пазбаўленых поўсці (сфінксы), прызнаных і зарэгістраваных рознымі феліналагічнымі арганізацыямі.
На працягу дзесяці тысяч гадоў каты шануюцца чалавекам, у тым ліку за здольнасць паляваць на грызуноў і іншых хатніх шкоднікаў, а таксама за здольнасць забаўляць і здымаць стрэс.
Значэнне і этымалогія слова “кот”
У беларускай мове слова “кот” азначае або прадстаўніка біялагічнага віду Felis catus наогул незалежна ад полу, або самца гэтага віду. Самку завуць “кошка” ці “котка”, а дзіцяня – “кацяня” ці “кацянё” (мн. л. – “кацяняты”).
Слова “кот” ў беларускай мове з’яўляецца род-насным лат. cattus “кот” (так, у позняй латыні, пачынальна з V стагоддзя, у адрозненне ад класічнага лацінскага felis) і блізкім назвам у шматлікіх мовах Еўропы і Блізкага Усходу (ангел. cat, арм. katu, гал. cath, ірл. catt, ісп. gato, італ. gatto, рут. gyat, лезг. кац, літ. katе, ням. Katze, нуб. kadis, пруск. catto, фр. chat). Першапачатковая крыніца невядомая, але прынята лічыць, што ў многія мовы слова патрапіла шляхам ад лацінскай.
Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што ў аснове слоў розных індаеўрапейскіх моў, якія пазначаюць ката, ляжыць праіндаеўрапейскі корань *kat-, ад якога адбыліся дзеясловы індаеўрапейскіх моў, што азначаюць “каціцца”; пазней ад іх адбыліся назвы дзіцянятаў дробных жывёл у індаеўрапейскіх мовах. Іншыя даследчыкі лічаць такую сувязь другасным збліжэннем.
Гукапераймальнымі, блізкімі беларускаму “мяў”, з’яўляюцца назвы ката ў старажытнаегіпецкай (mj.w) і кітайскай мовах (mаo).
Навуковая класіфікацыя
У 1758 годзе Карлам Лінеем у “Сістэме прыроды” свойскаму кату была прысвоена біномная назва Felis catus. Іяган Хрысціян фон Шрэбер у 1775 годзе даў дзікаму кату назву Felis silvestris.
У літаратуры сустракаюцца і іншыя назвы, выкарыстоўваныя ў якасці міжнароднай навуковай (латынямоўнай) назвы свойскага ката: Felis catus domesticus, Felis silvestris domesticus, а таксама прапанаваная ў 1777 годзе Іяганам Хрысціянам Палікарпам Эркслебенам у “Пачатках прыродазнаўства” назва Felis domesticus (першапачаткова – Felis domestica, паколькі слова Felis у тыя часы лічылася жаночага роду).
У якасці беларускай назвы дадзенага таксона ў навуковай (навукова-папулярнай) літаратуры выкарыстоўваецца як выраз “свойскі кот” (ці “кот свойскі”), так і проста слова “кот”.
У 2003 годзе Міжнароднай камісіяй па заалагічнай наменклатуры было прынята рашэнне пра замацаванне за дзікім катом назвы Felis silvestris, а за яе прыручаным падвідам – назвы Felis silvestris catus, пры гэтым было абумоўлена, што калі ў якой-небудзь класіфікацыі свойскі кот будзе апісвацца як асобны від, то ў гэтым выпадку для назвы адпаведнага таксона варта выкарыстоўваць камбінацыю, прапанаваную Лінеем, – Felis catus.
На падставе дадзеных, атрыманых сучаснай філагенетыкай, свойскі кот з’яўляецца адным з пяці падвідаў дзікага ката Felis silvestris, і яго правільная міжнародная навуковая назва – Felis silvestris catus. У 2017 годзе выйшаў буйны артыкул, у якім свойскі кот быў вылучаны ў асобны від.
Паходжанне і гісторыя прыручэння
Паводле генетычнага даследавання аўтасомных маркераў і мітахандрыяльнай ДНК 979 свойскіх, дзікіх і здзіўчэлых катоў з трох кантынентаў, у тым ліку бархан-ных катоў (Felis margarita), усе свойскія каты па матчынай лініі паходзяць прынамсі ад пяці прадстаўніц падвіду стэпавы кот (Felis silvestris lybica), якія мелі розныя гаплатыпы мітахандрыяльнай ДНК. У мітахандрыяльнай гаплагрупе IV, спецыфічнай для блізкаўсходніх і свойскіх катоў, ідэнтыфікавалі 6 субклад і разлічылі час жыцця агульнага продка – к. 13 тыс. гадоў назад, што значна перавышае час меркаванага прыручэння блізкаўсходніх катоў. Генетычны аналіз мітахандрыяльнай ДНК 209 катоў з 30 пахаванняў на тэрыторыі Еўропы, Блізкага Усходу і Паўночнай Афрыкі паказаў, што свойскія каты распаўсюджваліся па свеце дзвюма вялікімі хвалямі. Першая хваля мела месца на світанку сельскай гаспадаркі 12-9 тыс. гадоў назад – ва Урадлівым паўмесяцы і яго наваколлях свойскія каты рассяліліся разам з земляробамі па ўсім Блізкім Усходзе. Некалькі тысяч гадоў прайшла другая хваля, якая выйшла з Егіпта, ахапіла практычна ўсю Еўропу і Паўночную Афрыку.
Адасабленне падвіду Felis silvestris lybica адбылося каля 130 тысяч гадоў назад. Стэпавы кот дагэтуль распаўсюджаны па ўсёй Паўночнай Афрыцы і ў шырокай зоне ад Міжземнамор’я да Кітая, дзе ён селіцца ў зарасніках саксаулу ў пустынях, у хмызняках каля вадаёмаў, у перадгор’ях і гарах. Хоць дробныя дзікія каты розных падвідаў могуць крыжавацца паміж сабой і даваць прыплод, вынікі генетычных даследаванняў паказалі, што ў філагенезе свойскага ката іншыя падвіды Felis silvestris, акрамя стэпавага ката, удзелу не прымалі.
Даследаванне ядзернай ДНК (2025) паказала, што ўсе еўрапейскія свойскія каты паходзяць ад папуляцыі, завезенай усяго каля дзвюх тысяч гадоў назад з Паўночнай Афрыкі, а не з Пярэдняй Азіі. Усе прааналізаваныя ўзоры меркаваных свойскіх катоў з Еўропы і Малой Азіі эпохі неаліту і энеаліту, насамрэч належалі дзікім еўрапейскім лясным катам (F. silvestris), у тым ліку і каты, якіх пры вывучэнні мітахандрыяльнай ДНК раней аднеслі да свойскіх.
Прыручэнне ката адбылося прыкладна 9500 гадоў назад на Блізкім Усходзе ў раёне Урадлівага паўмесяца, дзе ўзніклі і развіваліся найстаражытнейшыя чалавечыя цывілізацыі. Прыручэнне ката пачалося пры пераходзе чалавека да аселага ладу жыцця, з пачаткам развіцця земляробства, калі з’явіліся лішкі ежы і паўстала неабходнасць іх захавання і абароны ад грызуноў.
Найстаражытнае археалагічнае сведчанне прыручэння ката было выяўлена на Кіпры, дзе падчас археалагічных раскопак было знойдзена сумеснае пахаванне чалавека і ката, якое датуецца 7500 годам да н. э. Таксама было ўстаноўлена, што выспа Кіпр была каланізавана выхадцамі з раёнаў сучасных Анатоліі (Турцыя) і Сірыі.
Нягледзячы на тое, што каты былі прыручаны досыць даўно, большасць катоў здольна выжываць ва ўмовах знаходжання па-за чалавечым жыллём, папаўняючы шэрагі другасна здзічэлых катоў, бо ва ўмовах бадзяжнага жыцця каты звычайна хутка паўторна дзічэюць. Другасна здзічэлыя каты часта жывуць адасоблена і палююць у адзіночку, але часам утвораюць невялікія калоніі з некалькіх самак з кацянятамі.
Пытанне пра поўнае прыручэнне
У наш час сярод навукоўцаў няма агульнапрынятага адказу, ці з’яўляецца кот цалкам прыручанай жывёлай, бо, напрыклад, сабака падчас прыручэння змяніў сваю мадэль паводзін, здолеўшы развіць даволі моцную прыхільнасць і адданасць да чалавека, і адначасова страціў мноства здольнасцяў да паляўнічага ладу жыцця і сігнальным зносінам, уласцівых сваім продкам – ваўкам. Кот жа па паводзінах амаль не адрозніваецца ад свайго дзікага продка, дэманструючы высокую незалежнасць і звычкі “самотнага драпежніка”.
Некаторыя навукоўцы лічаць, што кот і зусім не з’яўляецца прыручанай жывёлай, а сам мог прыйсці да чалавека, бо ў паселішчах заўсёды ў дастатку вадзіліся сінантропныя жывёлы ці, прасцей кажучы, шматлікія грызуны і птушкі. Такім чынам, кот знайшоў для сябе зручную крыніцу ежы, замацаваўшыся ў “новай нішы”. Суіснаванне чалавека і ката было ўзаемавыгадным, бо чалавек пазбаўляўся ад грызуноў, якія часта станавіліся крыніцай захворванняў і шкоды для гаспадаркі. Таксама важкім довадам праціўнікаў ідэі прыручэння застаецца той факт, што, па іх меркаванні, кот выказвае цікаўнасць да чалавека толькі датуль, пакуль яму гэта выгадна, гэта значыць маленькі драпежнік не здольны на вернасць. Іншыя ж навукоўцы прасоўваюць іншы пункт гледжання. Па іх меркаванні, той факт, што каты падвяргаліся прыручэнню, пацвярджаецца тым, што яны здольныя на прыхільнасць і гуллівыя паводзіны і менавіта для ўсталявання эмацыйнага кантакту з чалавекам навучыліся мурлыкаць. Многія каты паказваюць сваю прыхільнасць, усталёўваючы фізічны кантакт з чалавекам, напрыклад, залазячы яму на калені; вядомыя выпадкі, калі адданасць ката гаспадару была мацней, чым у многіх сабак, і гэта на фоне таго, што каты пайшлі з “найнебяспечнейшых і найнепрыветлівейшых драпежнікаў у свеце”. На негатыўны вобраз ката як дзікай і падазронай жывёлы паўплываў і працягвае ўплываць той факт, што ў сярэд-нявечнай Еўропе каталіцкая царква вінаваціла катоў у сувязі з д’яблам і вядзьмарствам.
Нягледзячы на спрэчкі, большасць навукоўцаў сышлася ў меркаванні, што кот з’яўляецца паўсвойскай жывёлай, гэта значыць ён здольны на суіснаванне з чалавекам, але, страціўшы з ім кантакт, лёгка вяртаецца да дзікага ладу існавання. Хоць у ката назіраюцца генетычныя змены ў параўнанні з дзікім продкам, гэтая розніца ў 10 раз меншая, чым у сабак з ваўкамі. Навукоўцы лічаць, што дзікі кот сапраўды мог сам прыйсці да чалавека, каб сілкавацца грызунамі, а такія адносіны характарызаваліся як суседскія, і ўжо праз некалькі тысяч гадоў людзі самі пачалі прыручаць маленькіх драпежнікаў. Гэта таксама, верагодна, тлумачыць, чаму мадэль паводзін ката амаль не змянілася; пры прыручэнні сабакі з ваўка чалавек змяніў яго лад жыцця і асяроддзе пасялення, кот жа зведаў мінімальныя змены. Кот здолеў захаваць мадэль паводзін, уласцівую сваім дзікім продкам. Ён амаль гэтак жа добра палюе, як дзікі кот, але ў той жа час здольны мірна суіснаваць з чалавекам, выяўляць да яго эмацыйную прыхільнасць, пяшчоту ці нават гуллівасць.
Біялогія
Фізіялогія
Звычайныя фізіялагічныя паказчыкі:
Тэмпература цела +38,6 °C;
Частата сардэчных скарачэнняў 110-140 удараў у хвіліну;
Частата дыхання 16-40 удыхаў у хвіліну.
Звычайная ўнутраная (рэктальная) тэмпература цела дарослага ката складае +38…+39,5 °C, у кацянят яна некалькі вышэйшая. У бясшэрсных парод катоў унутра-ная тэмпература цела такая ж, як і ва ўсіх катоў, аднак з-за адсутнасці поўсцевага покрыва на целе ката тэмпература скурных пакроваў у сфінксаў ці петарболдаў чалавекам на дотык успрымаецца як больш высокая.
Частата пульсу ў дарослых катоў вар’іруе ў залежнасці ад фізічнай і псіхічнай актыўнасці і складае ад 120 да 220 удараў у хвіліну. Частата дыхання складае ў сярэднім 20-40 дыхальных рухаў у хвіліну.
У катоў вылучаны тры групы крыві – А, B і АВ. Каты з групай крыві А могуць мець антыцелы да групы крыві В, і наадварот. Каты з групай крыві АВ не маюць антыцелаў ні да групы крыві А, ні да групы В, таму яны могуць быць рэцыпіентам абедзвух груп крыві пры пераліванні. Група крыві АВ самая рэдкая, яна сустракаецца ў 1 % усіх свойскіх катоў і таму застаецца малавывучанай, аднак навукоўцам удалося ўстанавіць, што АВ па сваім паходжанні не звязана з групамі крыві А і В.
Механізм хлябтання вадкасці катом складаецца ў тым, што яго язык выцягваецца з хуткасцю 1 м/с, падгінаецца ўніз і дакранаецца паверхні вадкасці, але, у адрозненне ад хлябтання сабак, не пранікае ў яе. Затым язык накіроўваецца ўгару і захоплівае за сабой слупок вадкасці. Кот заглынае вадкасць у той момант, калі вертыкальны складнік хуткасці вадкасці запавольваецца гравітацыяй і становіцца роўным нулю. У гэты момант сківіцы ката стульваюцца, і вадкасць праглынаецца. Гэты працэс паўтараецца з перыядычнасцю 4 разы ў секунду.
(Працяг у наступным нумары.)
