На календары аўторак, 13 студзеня. Для большасці беларусаў – гэта звычайны будны дзень, але толькі не для жыхароў аграмястэчка Семежава. Ужо некалькі стагоддзяў запар у Шчадрэц тут праводзяць унікальны беларускі абрад – “Калядныя Цары”.
Каб патрапіць на свята, мясцовыя нават адпрошваюцца з працы, а хтосьці і зусім прыязджае з іншых гарадоў. Ад турыстаў адбою таксама няма – усе жадаюць убачыць знакамітую сцэнку з “Цара Максіміліяна”, акунуцца ў мясцовы каларыт і паглядзець на запальванне паходняў.
Журналісты Times.by прайшліся па вячэрніх вуліцах Семежава разам з “царамі” і дазналіся сакрэты мясцовага каляднага звычаю.
Семежава сустракае
Ужо з 15:00 каля Семежаўскага Дома культуры шумна і людна. У -11°C тут разгарнуўся своеасаблівы “Калядны кiрмаш”. Нягледзячы на моцны студзеньскі мароз, мясцовыя задаюць настрой – спяваюць песні, зазываюць на дэгустацыі, некаторым гасцям наліваюць чарачкі “для сугрэву”.
На імправізаванай сцэне выступаюць артысты. Публіка, спрабуючы не змерзнуць, пачынае прытанцоўваць. Акрамя журналістаў і мясцовых жыхароў, тут хапае турыстаў. Прывозяць іх сюды цэлымі аўтобусамі, галоў-ным чынам з Менска. Паглыбляемся ў натоўп і бліжэй знаёмімся з людзьмі.
Кампанія з трох дзяўчын-калегаў прыехала ў Семежава ўпершыню. У Менску яны працуюць у арганізацыі, якая займаецца брандзіраваным мерчам.
– Ой, мы наогул за ўсё беларускае. Нядаўна нават зрабілі сабе шоперы з варотамі Менска. Сюды прыехалі нацешыцца самабытнай атмасферай і запазычыць нат-хненне для будучых працоўных праектаў, – дзеліцца з намі адна з дзяўчын.
Ледзь наводдаль ва ўнісон артыстам падпяваюць яшчэ дзве сяброўкі. Знешне дзяўчынам каля 20, на іх рознакаляровыя хусткi і чырвоная памада.
– Мы самі з Семежава, але працуем у Менску. Прыязджаць на “Цароў” кожны год – ужо традыцыя. Нашы аднакласнікі і сябры таксама ў свой час былі “царамі”, але нават скрозь гады гэты абрад усё яшчэ застаецца вясёлым і цікавым, – адзначаюць яны.
Як пачалі хадзіць у “Цары”
Прабіраючыся скрозь людзей, заходзім у будынак. Тут нас сустракае ў прамым сэнсе слова PR-менеджар Семежава – загадчыца Дома культуры Юлія Стрэлкіна.
Цікава, што сама яна не мясцовая, але ў аграмяс-тэчку жыве ўжо 26 гадоў. Гэтага часу ёй хапіла, каб усёй душой палюбіць культуру аграмястэчка і на зубок вывучыць яго гісторыю.
Як распавяла Юлія, Семежава гістарычна было адмысловым месцам у Капыльскім раёне. Яго жыхары ніколі не плацілі падаткі. Гэты прывілей з’явіўся дзякуючы дамоўленасці з Радзівіламі, якія зрабілі выключэнні для тых, хто асвойваў цяжкія багністыя землі і будаваў дарогі.
Сам жа абрад “Цары” сыходзіць каранямі ў XVIII стагоддзе. Тады ў гэтай мясцовасці знаходзіліся царскія войскі. Перад Новым годам салдаты і афіцэры хадзілі калядаваць па хатах. Каб вылучыцца, яны апраналі белыя мундзіры, высокія гусарскія шапкі са стужкамі і яркія паясы. У такіх гарнітурах салдаты разыгрывалі ўрывак з народнай драмы “Цар Максіміліян” і атрымлівалі пачастункі ад мясцовых.
– Але яны былі хлопцы няпростыя, са сваім інтарэсам. Спачатку салдаты ішлі ў хаты, дзе былі незамужнія дзяўчаты. Разам з “царамі” хадзілі пераапранутыя дзед і баба. Пакуль ішло прадстаўленне, яны маглі зазірнуць у каморку і ацаніць пасаг нявесты, – удакладняе загадчыца Семежаўскага Дома культуры.
У савецкі час абрад праводзіць забаранялі, але мясцовыя мужчыны ўсё адно ўпотай збіраліся і хадзілі калядаваць. У 1990-х традыцыю нарэшце пачалі аднаўляць і нават знялі пра яе дакументальны фільм.
З 2009 гады абрад “Цары” занесены ў спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЭСКА.
Сямейныя дынастыі і старажылы
Сёння абрад захаваўся амаль без змен і з арыгінальным сцэнарам. Сярод герояў – цар Максіміліян, Мамай, “белыя цары”, бабка, лекар і механоша (удзельнік калядак).
У абрадзе ўдзельнічаюць два атрады “цароў” па 12 чалавек – дарослыя і дзеці-школьнікі. Па словах Юліі, у некаторых нават склаліся цэлыя “царскія” дынастыі.
– Напрыклад, у сям’і Цімонавых у “Царах” хадзілі дзед, яго сын і зяць, а цяпер ходзіць унук, – адзначае загадчыца Семежаўскага Дома культуры.
Адзін са дарослых “цароў” – Аляксей – удзельнічае ў абрадзе ўжо восем гадоў. Мужчына працуе слесарам у мясцовым калгасе, і сёння ў яго як раз выхадны.
– У “Царах” я не першы год, але мне па-ранейшаму цікава. Прыемна, што да нас прыязджае шмат турыстаў, і з гадамі іх лік толькі расце. Спадзяюся, гэта традыцыя захаваецца і будзе жыць для нашых дзяцей і ўнукаў, – кажа Аляксей.
Закуліссе маладых “цароў”
Удзельнічаць у гэтым абрадзе хлопчыкі могуць з 12 гадоў. І калі сярод дарослых “цароў” ужо свой устояны калектыў, то сярод дзяцей кожны год разгортваецца цэлы кастынг.
– У школе паміж імі ідзе сапраўдная барацьба: “Вось ён дрэнна вучыцца, куды ж мы яго ў цары возьмем? Можа, бабай якой-небудзь возьмем, а царом – не”. Усё жадаюць атрымаць значную ролю ў абрадзе, – распавядае Юлія.
Але тут жа з гонарам дадае: нягледзячы на дух суперніцтва, усе хлапчукі гатовыя адзін аднаму дапамагаць. Калі што якое, дзеці ведаюць тэкст сцэнкі, могуць падказаць і падмяніць калегу.
Падчас падрыхтоўкі да абраду нам удалося пагаварыць з адным з галоўных персанажаў Яўгенам (царом Максіміліянам). Па словах хлопца, на час “Цароў” іх нават адпускаюць з урокаў у школе. Больш за ўсё яму падабаецца хадзіць па хатах і мець зносіны з людзьмі.
– Гаспадары звычайна частуюць нас цукеркамі, сокам, каўбасой і хлебам. Пасля гэтага мы вяртаемся ў клуб, раскладваем усе пачастункі і ўладкоўваем штосьці тыпу салодкага стала. Са мной у атрадзе шмат сяброў і аднакласнікаў, таму ўдзельнічаць у “Царах” удвая весялей, – дзеліцца школьнік.
Яго суперніка Мамая другі год падрад іграе сямікласнік Алег. Хлопчык прызнаўся, што першыя часы моцна нерваваўся падчас выступаў, але потым ужыўся ў ролю. Цяпер хлопец удзельнічае ў “Царах” для душы.
– За вечар мы абыходзім прыкладна 15 хат. І не, іграць адно і тое ж нам не надакучвае. Асноўная скла-данасць – гэта нязручная форма, асабліва боты. У іх націраеш ногі. Але з часам дыскамфорт заглушаецца. У будучыні хачу працягнуць выступаць у “Царах” гэтулькі, колькі атрымаецца, – гаворыць адкрыта малады чалавек.
“Мех” з падарункамі і паходневае шэсце
Бліжэй да вечара перад публікай нарэшце з’яўля-юцца два атрады “цароў”. Дарослыя і дзеці ідуць па розных вуліцах, падзяляючы паміж сабой аграмястэчка на дзве часткі.
Паколькі вялікіх хат з прасторнымі сенцамі ў Семежаве амаль не засталося, дзеянне праходзіць у дварах. Жыхары ўпрыгожваюць сваё жыллё падсвятленнем і самі запрашаюць “цароў”, кажучы: “Тут у мяне нявеста, трэба, каб зайшлі”.
“Цары” гаспадарам не адмаўляюць – заходзяць у кожную хату і адыгрываюць свае ролі на 100%. Апошнім з двара выходзіць механоша. Яго роля – атрымліваць пачастункі – хоць і цяжкая фізічна, але маральна прыемная. Часцей за ўсё мужчын адорвалі каўбасамі, печывам і гарэлкай.
З наступленнем цемры гасцей Семежава чакае яшчэ адна відовішчная неспадзеўка: пасля таго, як “цары” абыйшлі ўсе хаты, яны запальваюць паходні і вяртаюцца на галоўны пляц горада.
Паводле Аляксандры Сіваковай.
Фота. © Марыя Амеліна, Times.by.
