Ч ы н
Гэтае векавечнае беларускае слова цяжка адшу-каць у старажытных слоўніках. Большасць са старажытных моваў (грэцкая, латынь) проста не маюць гука “Ч”. У санскрыце гук ёсць. Там, як і ў беларускай і мове, існуе пара: звонкі “ДЖ” і глухі “Ч”. Але нічога падобнага на слова чын там не праглядваецца.
Тым часам слова чын дало такое гняздо словаў, якога не дало, здаецца, ні адно слова. Але, перш-наперш, што гэтае слова абазначае? Тут мы парушым логіку разважанняў, назавём яго значэнне і паспрабуем даказаць, што гэта менавіта так. Чын – гэта дзеянне, справа. I, менавіта, шматграннасці дзеяння і справы, як канцэнтрацыі дзеяння, мы абавязаны багаццю гнязда словаў на -чын-.
Слуцкі збройны чын – Слуцкае збройнае дзеянне.
Учынак – тое, што зроблена, вынік чыну.
Пачын, зачын – пачатак дзеяння, заклік да пачатку дзеяння.
Пачынальнік – той хто пачынае дзейнасць.
Адчыніць і зачыніць – правесці дзеянні з дзвярамі, акном, брамай і г.д.
Адпачынак – аднаўленне сілаў, у аснове тут чын.
Прычына – перадумова чыну.
Вычын – выключны з агульнага шарагу, выбітны чын, подзвіг.
Расчыніць – закалаціць, скажам, брагу пад сама- гонку. Расчыніць хлеб.
Рошчына – раствор.
Невялікі пласт натуральнай старажытнай беларускай лексікі, калі корань –чын– утварае мноства самых розных словаў, але ўсе гэтыя словы звязаны з нейкім дзеяннем. Пазнейшыя эпохі скарыстоўваюць корань –чын– для ўтварэння новых сучасных словаў.
Чыноўнік– чалавек, якому дадзены правы і абавязкі для пэўнага чыну, дзеяння.
Чын у значэнні званне, пасада – узровень правоў і абавязкаў на нейкае дзеянне, чалавек, які мае такія правы і абавязкі.
Расейцам так спадабаўся наш чын, што яны не толькі награблі нашых словаў з гэтым коранем, але і сваіх дадалі: подчинение, подчинённый, подчинить, чинодрал. Гэтых словаў яны наўтваралі ўжо ад слова чын у значэнні начальнік ці чалавек, які займае пэўную пасаду. Далей расейцы пераблыталі сапраўднае значэнне слова чыніць – дзейнічаць, рабіць і прымянілі яго ў значэнні раман-таваць (чинить). Далей маем починка, перочинный, начинка. Начинка крыху выбіваецца з гэтага шэрагу, але ўсяроўна ў аснове тут –чын-.
Вяртаемся да беларускай мовы:
Чыннік -дзейны фактар.
Дачыненне – стасункі, суадносіны пры дзеянні.
Учыніць – зрабіць, нарабіць.
З коранем –чын– утвораны назоўнікі, дзеясловы, прыметнікі (адчынены, зачынены, чынны), дзеяпрыслоўі (пачынаючы працу, ён адчыняў вокны). У расейскай мове ёсць і дзеепрыметнікі (начинающий поэт). Ёсць з -чын- і прыслоўі – (чын – чынаром або чын – чынам).
Калі расейскае таким образом слаба паддаецца лагічнаму тлумачэнню, то яго беларускі адпаведнік такім чынам абазначае даслоўна тое, што атрымалася ў выніку нейкага чыну, дзеяння.
Злачынства – злы чын, злое, кепскае дзеянне.
Злачынец – той, хто зло чыніць.
Злачынны – кепскі, злы, прызнак злога ў дзеяння.
Дабрачынны – чын, накіраваны на дабро.
Дабрачыннасць -дзейнасць накіраваная на дабро.
Благочинный – у праваслаўнай царкве іерархічная ступень. Па-беларуску гэта павінна гучаць, як дабрачынны, бо слова благачынны скажае сэнс пасады. Блага па-беларуску гэта кепска і, калі казаць благачынны, то народ разумее гэта, як кепскачынны.
Такім чынам, мы паказалі дастаткова поўны спектр ужывання гнязда словаў на –чын– і адзначылі, што не можам знайсці гэтага слова ў старажытных мовах. Разам з тым слова чын аднаскладовае і таму адназначна надзвычай старажытнае. Акрамя старажытных моваў гэтае слова не праглядваецца ні ў германскіх, ні ў балцкіх мовах. I толькі ў польскай мове мы маем такое ж магутнае гяздо словаў з коранем на –чын-. Балгарская ж мова фіксуе толькі слова чыноўнік. Няма нічога падобпага ні ў цюркскіх мовах, ні ў угра-фінскіх. Як заўсёды, не даследаванай застаецца толькі кельцкая трупа.
Не будзем зараз перацягваць канат з палякамі, чыё слова чын. Зазначым, што яшчэ тысячу гадоў назад беларуская, польская і ўкраінскія мовы амаль не адрозніваліся паміж сабой. Пазней дзве апошнія мяняліся, беларуская ж захоўвалася ў першапачатковым стане. Таму можна лічыць гэтае слова самабытным славянскім, але трэба лічыць яго перад усім беларускім.
Мець, браць
Калі мы ўжо загаварылі пра дзеянне, то пачнём з самага першага дзеяння чалавека. Якое яно? Каб жыць, чалавеку трэба дыхаць, піць, есці. Трэба яшчэ шмат чаго, але спачатку – дыхаць, піць, есці. Для таго, каб дыхаць, чалавеку ніякіх вялікіх намаганняў рабіць не трэба, гэта на аўтамаце. Для тага, каб папіць, першабытнаму чалавеку трэба было толькі нагнуцца да вады. А вось для таго, каб паесці, трэба нешта было пакласці ў рот. Чалавек ужо не скуб траву, не жаваў ягады з куста. Гэта засталося яшчэ ў дамалпавым мінулым. Каб нешта з’есці, чалавек браў тое нешта спачатку рукамі, а потым еў з рук. І якое ні старажытнае слова есці, як ні глыбока яно сядзіць у індаеўрапейскай лексіцы (наша есці і нямецкае essen гучаць практычна аднолькава), а перад словам есці стаіць слова ўзяць у закончанай форме і браць у незакончанай.
Калі мы разгледзім гэтыя дзеясловы і іхнія формы ў часах і асобах, то ўбачым, якія шматлікія адгалінаванні лексікі мы атрымаем.
Перш за ўсё корань. І ў слове ўзяць, і ў слове браць корань адзін – яць (аць). У стараславянскай мове яць замяняла і браць, і ўзяць, і многія іншыя значэнні. Але корань яць абрастаў прыстаўкамі, суфіксамі, націскамі і іншымі атрыбутамі словатворчасці, і ўжо станавілася не пазнаць, з чаго ўсё пачалося.
Прыстаўка па+яць дала нам паяць – забраць. Прыстаўка ім+аць дала імаць. Імаць, паімаць – узяць, забраць нават злавіць. У рускай мове поймать дайшло да нашага часу і паспяхова бытуе ў мове нават са сваім гняздом (пойманный, непойманный).
Імаць дало словы иметь (рус. мова) і мець (бел. мова). І крок назад: я маю, ты маеш, ён мае.
Имею дае имение.
Маю дае маёмасць, маёнтак, маёмасны. І адпаведна ад маю паходзіць слова маё. Што маю, тое і маё. Са слова имею слов моё не ўтвараецца. Не трэба думаць, што слова иметь не пакінула слядоў у беларускай мове – займець, займеў, ну і займ, узаемны. Канешне, мы маем замест слова займ слова пазыка, але адно другому не замінае.
Вы+яць – выяць, выняць. Гэта ўжо не проста ўзяць, а ўзяць аднекуль. (Выняць з кішэні. Выняць душу з цела.)
Вы+браць – узяць нешта адно з многага.
Уз+н+яць – пад+н+яць нешта вышэй, чым было да таго.
Узняць – уздым.
Зняць – здымак.
Абняць – абдымкі.
Здаецца, вытворныя словы не маюць нічога агульнага з першаасновай, але давайце прыгледзімся і ўбачым у вытворных словах корань -ым-, як частку слова імаць, дзе старажытная прыстаўка -ім- стала коранем для многіх пазнейшых словаў.
Падняць – пад’ём.
Выняць – выемка.
Аб’яць – аб’ём.
Аб’ём – ёмкасць.
Ёмкасць – яма. Імаў, імаў і атрымалася яма.
На слова яма ад слова імаць мы павінны былі выйсці ў самым пачатку. Яма, магчыма, была першай ёмкасцю, якую стварыў першабытны чалавек. Таму слова яма не паходзіць ад слова ёмкасць, а паходзяць яны ад слоў яць і імаць і проста паўторна сустрэліся ў маўленні пасля доўгага шляху.
