Пра духоўную веліч землякоў, скарбы маўлення на міёрска-дзісненскім мацерыку, запісаныя ад насельнікаў Лявонпальскага сельсавета…
Узнятыя з Прыдзвіння фальклорныя аруды –
напетыя Ядзвінняй, навітыя Марутай…
Прыняў я запаветы ад Вольгі, ад Альжбеты…
Хто слых свой не губляе – Радзіму-Песню мае!
На слыху замова мамы Ганны Панізьнік з вёскі Бабышкі:
– Маладзік малады, твой ражок залаты!
Дай, Божа, табе на пастаянне, а мне – на дарогу.
Табе злота карона, а мне – шчасця і здароўя!
На слыху бабулькі Альжбеты Панізьнік з вёскі Бабышкі:
– Ды ўстаньце, буйныя ветры на дварэ,
Ды разнясіце траўку-мураўку зялёну,
Ды паламайце яловы дошкі на крошкі,
Ды падыміце маю мамульку на ножкі!
(Мамулька Сцепаніда пражыла сотню гадоў, заха-ваўшы ўніяцкую веру.)
Трапілася чарвяку на вяку.
Чалавек сабакі не баіцца, але звягі не любіць.
Праўды на ногаць, а маны па локаць.
Дзе была ніўка, там пожанька стала.
За дурной галавой і нагам неўпакой.
ПРОДКАЎ векавое адчуванне – наша далеч, наша вышыня:
Мудрасці і ў Слове многа: дабрынёй надзелена.
Наша творчая дарога – золатам засцелена.
Будзь зямлёй святою, Баць-каў-шчы-на!
Сем дарожак з дому, дадому – адна.
Парады з іскрынак маўлення:
– Не думай, як думаецца, а думай, як давядзецца.
– Без прыгляду толькі мурашы плодзяцца.
– Не кайся, рана ўстаўшы, маладым жаніўшыся.
– Проці ночы сам сабе не вер.
– Прычыну і канём не аб’едзеш.
– Вольнаму – воля, багатаму – рай.
– З мелодыямі Айчыны не скоцімся ў лагчыны.
– Узнесціся не ўпасці, вярнуцца не прапасці; і нельга мову скрасці: яна ў крыві гарыць.
– Хай нашу Айчыну Любоўю, вялікай Любоўю завуць.
– Хай жа не сівеюць нашыя галовы – залатую помняць сенажаць!
*
Тулюся да свячы,
каб на мяне глядзелі
і продкі па мячы,
і продкі па кудзелі.
*
Калі шанцуе,
то й Халімон танцуе.
*
Каб не клін, ды каб не мох,
то і плотнік бы здох.
*
Кій на кій мо й завадзіць, абед на абед – не!
*
Кожная зязюля пра сваё кукуе.
*
Шлях не зблудзім – не збэйдзіцца час.
*
Едзьце, сваты, дамоў, не гудзьце нашых двароў.
Нашы двары загудзіце – самі ў лесе заблудзіце.
*
– Ой, сват ты мой сват! Не бяры мяне за зад,
а бяры за перад: шчупака злаўлю я ў нерат…
*
Чорт па левай руцэ ідзець, анёл – па правай.
*
– Надаеў: стукну, то кумеллю пакоцішся ў магазін за хлебам…
(У літоўскай мове kumele – кабыла, жарабок.)
*
– А мой прайдзісвет даў лататы – і толькі яго відзелі…
(Даць лататы – збегчы, уцячы. У літоўскай мове latati – выклічнік азначэння хуткага бегу.)
*
– Ды вы хоць намітусь лажыцеся, абы ціха было ў хаце…
(Намітусь, умітусь – нагамі да ног, галовамі ў розныя канцы ложка.)
На слыху Ядзвінні і яе мужа Андрыяна Кісляка:
Чалавек прапаў – і сабакі не брахалі.
Нядотыкі святкаваць – радню не прызнаваць; гультаіцца.
Лезлі на лес – пярэчылі нам.
Не тачыце лЯсы – не рабіце абы што.
І на свой след не ўспусціла б…
З калена выламалі чутку – прыдумалі.
Як каню дзёрнуць – пра невялікі груз.
Як рукамі развесці – пра невялікі надзел.
І ад яйка адалье, умелец такі.
Жыць – не мяшок шыць.
Хвінду-хвінду, узяўшы пінду.
Чорт мазуту гоніць…
(Сексуальныя згадкі пра паходку і юрлівасць)
Старога вучыць – што мёртвага лягчыць.
Ранняя птушка цярэбіць зубкі, а позняя – вочкі.
З печы ў боты скокнуць – зрабіць удала.
Жаронцамі церці – віхляць клубамі.
ЧЫН-ЧЫНАРОМ !
Пад Крыжом – чын-чынаром!
Кожны стане Званаром!
Праз Дзвіну-Рубон і Волту ёсць паром!
Мы ўсе прымаўкі збяром!
А на пешага Арла і Сарока з колам!
– Ля цябе яна была? Цэлы!
Я – з прыколам: не люблю быць голым.
– На сум цябе што навяло?
Наўкруг – пагода!
– А каб вайны ў нас не было…
Народу шкода.
Гроб. Уквечанае вечка.
Ціха думае чарга:
“Хто цяпер ён: Богу свечка,
а ці чорту качарга?”
– Да паўдня я з ім балакаў…
– Ну а вынік?
– Чорт наплакаў…
Для службы Айчыне свой шлях выбірай:
“Вольнаму – воля! Багатаму – рай!”
Не за тое мы галелі, што пілі і многа елі,
Праўды, Веры мала мелі…
Але мы не акалелі:
узнялі нас каруселі-
мудрых прымавак займелі.
– У лагодзе мы жылі,
ў гумар наш не верыцца:
“Мужа толькі пахвалі,
то й дамоў ня вернецца”.
Гута-гута- гута-та!
Выйшла кошка за ката:
– А за катом добра жыць –
не надабя штаны шыць!
Варажэя кажа ў верадзе:
” Шчасьце, мілачка, наперадзе, –
будзеш мець усладу!”
Муж цыганкі не зняверыўся,
паглядзеў, нібы прымерыўся:
– Тваё шчасьце – так, наперадзе,
а сагнешся – ззаду!
– Ад Слова роднага мы зноў пачнем
дужэць і выяўляць, хто глух і нем.
– Не вер ні чорту, ні Мамоне!
Ты знойдзеш сілу – у гармоне.
А злыдзень будзе – у палоне,
бо смела знішчыш беззаконне.
(Мамона – бог багацця, сімвал пажады, хцівасці.)
– Думалася: узлячу
і не плачам адплачу
валацугу-багачу…
А папала ў заглуш.
Эх, звёў мяне замуж:
сыраваткі хачу…
(Зацяжарыла.)
– Ішоў я, ішоў я апаўночы з карчмы.
Нашоў я, нашоў я салаўя ў карчы.
Салавей шчабеча, усю праўдачку кажа:
з кім мая мілая спатанькі ляжа..
– А хто гол, як той сакол?
Мой мужык нібыта кол –
без мяне пачаў паход:
скрыжніцай змяў ледаход…
– Лынды біць, гультаіцца
я не ўмею, чаіца…
А хто вечарам спаймае –
здольнасьці мае спазнае…
– Чужое ем – і глух, і нем…
А калі маё ядуць, –
у мяне слёзы цякуць…
Бацька ў Бабышках пра посную вячэру гаварыў так:
– Яглы – гэта калі няеўшы спаць ляглі…
(Слова яглы стала вядомым мне, калі ў пражскай краме прачытаў : Jahly /націск на першым складзе/. Проса – ежа нясытная.)
– З’ездзіў, як цар пад Рыгу! – пацвельваўся мой бацька Сцяпан, калі сусед сабраўся было ў дарогу, а вярнуўся без дабытку. Цару не пашэньціла, а гэта ці не Івану Грознаму ў гады Лівонскай вайны. Прымаўка ўзнікла на гістарычнй Дзісеншыне, па якой цар вяртаўся з няўдалага паходу.
* * *
Бадзяк палявы, чабарок паўзучы, сонцацвет заравы, дабраполь гаючы,
Сонцагляд-малачай, трава-ключ, сардэчнік, святаяннік, гарчай, зубнік, меч, урэчнік, мацярдушка, метлужок і браткі, і дзядкі…
– Чай-гарбата не вадзіца.
Толькі трэба, мае госці, кожнай зёлцы пакланіцца.
(Знаходкі ў зельніку цёткі Ядзвінні з роду Панізьнікаў.)
Мяне мой Мацярык натхняе.
Прырода тых укараняе,
з кім сцежка Нацыі здружыла.
МАЛОЙ РАДЗІМЫ НЕ БЫВАЕ !
Любоў не спажыва – Крэсіва!
Не насалода, не…
Гэта надзея ўваскрэсне –
Прапрарадзіма ўва мне.
Гэта ратунак: голаў
не схіліцца на Крыжы.
Любоў – невылечны голад
няўтомнай нашай душы.
Дадатак да прыдзвінскіх згадак ад мамак і татак. Гэта:
“Сват свацці сплёў лапці з тоўстых лык,
і сам стаіць надуўшыся, як індык”.
А я напоўнены сотнямі песняў гадавога цыклу, якія захаваны на дысках. Гэта на ручніку-абярэгу Белавус Параскі з-пад Дзісны – знак з эпохі неаліту. Памяць продкаў высвечваецца і на вышыўцы Ядзвінні Кісляк: там узор з эпохі арыяў…
А намаўлялі мяне і рэчка Волта (далёкая родзічка пражскай Влтавы, румынскай ракі Олт, львоўскай Полт-вы, ручай Лебядзінец між вёскамі Дубавое, Ліпава, Ясёва… А таксама насельнікі вёскі Латышы, мястэчка Лявонпаль – былой рэзідэнцыі графа Лапацінскага. У маўленні – рэха крывіцка-балцкага мацерыка. Каля маёй сядзібы расла не вярба, а жульвіца, бацька насіў не куртку, а шварку…
Перайшло, мінула,
Што калісь жыло.
Ў курганах заснула,
Зеллем зарасло.
(Янка Купала “З мінулых дзён”. 1909 г.)
А чутно:
– Вам золатам дарога пасцелена!
– Не трубіць у кулак! (Не жыць у галечы.)
– Проці ночы сам сабе не вер…
– Каб і сцены не чулі… (Пра патаемныя размовы.)
– І ад яйка адалье! (Падманіць.)
– І зноў “алА-алА…” (Пра пустыя размовы.)
– Трон закончыўся… (Мінулася ўдача.)
– І зноў палез на лес… (Асмеліўся пярэчыць.)
– Лахі пад пахі – і вон з хаты!
– Даў не па конях, а па аглоблях…
– Папраў казе хвост! (Здзеклівая парада.)
– Толькі курыца ад сябе грабе…
– Пакідайце слова на дабрыдзень! (Парада маёй мамы.)
– Чын-чынаром! (Як найлепш. Так, як трэба.)
– Толькі тэртус ідзе! (Неўгамон.)
– Каціся ты кубарам! (З галавы на ногі.)
– Хто мяняіць, па тым хамут гуляіць.
– Дунай вады вылілі, а галоўку не вымылі.
– На ціхога вецер навеіць, а радзівый сам набяжыць.
– Яго і ў мяшку не зловіш!
– Была благая пуга, ды й тая абарвалася. (Пра страчанага мужа.)
– На Сонца пальцам не паказвай!
– Бог ведае – хто што робіць і хто як абедае.
– Хопіць лЯсы тачыць! (Хопіць балбатаць.)
– Памяняем баш на баш! (Баш – галава па-татарску.)
– Даць падабінкі. (Пераўзыйсці.)
– Адкінуць пархі. (Сканаць.)
– На цырлах ходзіць! (Важнічае, фанабэрыцца.)
– Гамэрня сабралася! (Натоўп.)
– Радзіўся ў роўную пару! (У спрыяльны час.)
– Дайце падабінкі! (Дайце магчымасць перамагчы.)
– Не тут гукана сто разоў… (Пра неспадзяванае няшча-сце.)
– Пра воўка памоўка, а мядзведзь з-пад налуску ды за гуску. (З-пад прыкрыцця.)
– Соль табе ў вочы, галавешка ў зубы, клубок нітак паміж лытак, пад хвост памяло, каб аж дух заняло.
Слова – для сустрэч кадзіла.
Будзем вольна дзеіць, ветла,
каб з Айчынаю прыветнай
Сонца па зямлі хадзіла.
Не замежная, а заможная,
прыналежная – не парожняя,
не сумежная – падарожная,
непарушная Мова, услужная!
Як нявестачка, яна пожнямі
з гаваркімі ідзе падарожнымі.
Насцярожаную, упрыгожаную
і харошанькую даў нам Божанька!
Сяргей Панізьнік.
