Слова наша роднае, хапала
На стагоддзі доўгія цябе.
Багдановіч, Колас і Купала
Прыпадалі да цябе ў журбе.
Генадзь Бураўкін.
Мова народа захоўвае самую поўную і самую глыбокую памяць.
Менавіта праз мову – пісьмовыя помнікі, летапісы, разнастайныя архіўныя дакументы – дайшлі да нас, выяўляюцца яшчэ да гэтай пары дакладныя і аб’ектыўныя звесткі з розных часоў, далёкіх і не вельмі. А праз вусныя ўспаміны старажылаў вяртаецца ці ўдакладняецца памяць бліжэйшага часу. Таму слушна назваць вусную і пісьмовую мову асноўным інструментам, рэтранслятарам і захавальнікам памяці.
Адно кароткае слоўка ці словазлучэнне можа падаць цэлы пласт нашай гісторыі, культуры і веры, народнага майстэрства. Яцвягі, судавы, зніч, касінер, гальштукі Мураўёва, капліца, слуцкія паясы, заходнікі, партызанскі лагер, выцінанка, талака, балея, маляваныя дываны, скудзельніца… Прыгадайце іх значэнні ці даведайцеся, калі не выпала ведаць, – і перад вамі расчыніцца акно ў мінуўшчыну, годную, слаўную, таленавітую, гераічную, а то і трагічную.
А колькі пракаветнага тоіць-зберагае ў сабе кожны родны тапонім! Мовай зямлі назваў мясцовыя найменні даследчык-тапаніміст Вадзім Жучкевіч, а Леанід Лыч яшчэ дакладней – эфектыўным сродкам захавання гістарычнай і духоўнай спадчыны. Так, у нас, на Нясвіжчыне, урочышча непадалёк ад Сейлавіч займела назву Касцянева, бо спачываюць там бясслаўныя парэшткі няпрошаных валацуг-заваёўнікаў. Вёска Карцэвічы захоўвае ў саёй назве даўнюю легенду аб працавітых першапасяленцах, што здолелі выкарчаваць лес, каб ператварыць яго ва ўрадлівы палетак. Вёска Арда на памежжы Нясвіжчыны і Клеччыны трымае памяць пра тых татараў, што прыйшлі сюды не з лукамі і стрэламі, а каб мірна жыць і працаваць на гэтай божай зямлі; асвоілі яны і тутэйшую мову, адно што запісвалі нашы словы сваёй прывычнай арабскай вяззю. А ёсць жа яшчэ на Нясвіжчыне і непадалёк Кунаса і Баяры, Гірыч Поль і Гавязна, Ванжовец і Грыдзева, Ракашыца і Дунай як даўнія адгалоскі шматлікіх падзей на вятрах гісторыі, разнастайных стасункаў беларусаў з іншымі народамі.
А шматвяковая народная творчасць, найперш песні! Іх вобразы-паралелізмы найвышэйшага гатунку, што па сваёй метафарычнай напоўненасці пад сілу не кожнаму навамоднаму паэту з акадэмічнай адукацыяй.
Цераз рэчаньку, цераз быструю
Я не пераскочу.
Аддайце мяне, мая мамачка,
За каго я хочу.
За сямейна-пабытовымі, здавалася б простымі абразкамі даўнейшага жыцця – памяць сэрца, водгулле жаночых лёсаў не аднаго пакалення, трымценне тысяч тонкіх струн беларускай душы (фота “Жыццё як песня”: Наталля Пятроўна Вініцкая і колішнія ўдзельніцы Малеўскага фальклорнага гурта).
Год гістарычнай памяці, год юбілеяў Купалы і Коласа павінен стаць для нас яшчэ і годам вяртання сваёй мовы, роднай мовы – найлепшага леку ад нацыянальнага бяспамяцтва і найважнейшага духоўнага складніку незалежнасці краіны.
Наталля Плакса.
Нясвіж.
