18 кастрычніка споўнілася 75 гадоў вядомаму беларускаму паэту і празаіку курдскага паходжання Ганаду Чарказяну, які піша на курдскай, армянскай і рускай мовах. З’яднаць лёс з нашай краінай яму дапамагло каханне: у 1973 годзе, ажаніўшыся з беларускай, паэт пераехаў у Менск.
Так атрымалася, што мы з Ганадам Бадрыевічам нарадзіліся ў адзін дзень, з інтэрвалам у 25 гадоў. Мне, як жанролагу, было цікава назіраць за публікацыямі ў “ЛіМе” і ў “Полымі” новай цвёрдай формы верша-чатырохрадковіка, створанай гэтым паэтам – чаргаві (што перакладаецца з курдскай мовы як “чатыры крокі”, схема рыфмоўкі радкоў – абаб). Маё падабенства з Ганадам Бадрыевічам было і ў тым, што я таксама стварыла новую цвёрдую форму верша-трынаццацірадковіка – “залатое сячэнне” (абааб вгвгдеде) і напісала больш за 10 вершаў такой формы.
Адразу заўважу, што ёсць такія вядомыя ўсходнія цвёрдыя формы чатырохрадковіка, як рубаі (з рыфмоўкай ааба, і яго разнавіднасць з аманімічнымі рыфмамі – туюг і айрэн (аааа). Трэба заўважыць, што творы Ганада Чарказяна паводле іх ідэйна-вобразнага напаўнення не ўступаюць лепшым узорам вышэй названых чатырохрадковікаў.
У чаргаві Ганада Чарказяна хочацца асабліва адзначыць мудрасць яго лірычнага героя. Асацыятыўна згадваецца, як бахцінская “памяць жанра” (тут “памяць чатырохрадковіка”), мудрасць рубаі маіх любімых паэтаў Умара Хаяма і азербайджанскага паэта Насімі. Невыпадкова, відаць, залацінкі светапоглядных высноваў адліваліся і адліваюцца ў сціслую мінімалісцкую форму чатырохрадковіка. На сённяшні дзень многія паэтычныя формы маюць тэндэнцыю да мінімалізму. Бо ў ХХІ стагоддзі час імклівы, і вялікія па аб’ёме творы, як лічаць многія літаратуразнаўцы, не будуць карыстацца шырокім попытам у сучасным грамадстве. Таму, відаць, невыпадкова вялікая папулярнасць і хайку ў сучаснай беларускай і рускай паэзіі.
Мудрасць і светапоглядная глыбіня пранікнення ў рэчаіснасць – як квінтэсенцыя чаргаві Ганада Чарказяна. Упэўніцца ў гэтым можна праз наступныя ўзоры яго філасофскай лірыкі:
Час імкліва і мутна цячэ.
Як спасцігнуць яго глыбіню?
Дзень пражыты – не вечнасць яшчэ.
Дай адстаяцца дню.
Марыць чалавек скарыць Сусвет –
Гэтакую вотчыну займець!
Стане нават Богу ён сусед,
Але мары абрывае смерць.
Сябе надзеяю не лашчы,
Бо беспрасветна забыццё.
Ты – камень, выпушчаны з прашчы.
І той палёт – тваё жыццё.
(У перакладзе Алы Канапелькі.)
Паэт, народжаны пад знакам Шаляў, нездарма задумваецца аб справядлівасці:
Ці вынайдуць калі такія шалі,
Каб важыць справядлівасць, як муку,
Каб лайдаку яны не дадавалі,
А набаўлялі больш працаўніку?..
(У перакладзе Рыгора Барадуліна.)
У сваіх чаргаві Ганад Бадрыевіч асэнсоўвае і пытанні паэтычнага мастацтва:
Вось пяро, і папера, і час у запасе –
То стварай, колькі сілы стае.
Ды падумай, пакуль шчэ сядлаеш Пегаса:
Ці патрэбны тварэнні твае.
Хоць думка баразну глыбока верне,
Пачуццяў каласуе жніва, –
Мастацтва залатое зерне
Не кожная народзіць ніва.
Чаргаві мае высокі жанрава-тэматычны патэнцыял і дазваляе праз сябе выяўляцца не толькі філасофскай лірыцы, але і інтымнай:
Абняць цябе, стаіць дыханне
У валасах – яны цякуць ракою.
Мудрэц ты ці вар’ят – каханне
Не дасць выратавальнага спакою.
І пейзажная лірыка паспяхова выяўляе маляўнічасць сваіх вобразаў праз чаргаві:
Мне любы час таемны вечароў.
Душа і зоркі ў небе – у адным.
А поўня – выраб паднябесных ганчароў,
Святлом наліта незямным.
(У перакладзе Алы Канапелькі.)
Ёсць у паэта і сатырычныя чаргаві:
Чалавек схапіць як болей марыць,
Каб не гаспадарыць – валадарыць.
Ды, ад ненажэрнай прагі потны,
Забываецца, што ён смяротны.
(У перакладзе Рыгора Барадуліна.)
Ёсць сатыра і з маральна-этычным ухілам – аб празмернай рацыяналізацыі балансу “браць” і “даваць” у стасунках з іншымі:
Свет меркантыльны ўсё кладзе на вагі.
Выгода з мора змроку іскру выкрасае.
Шукаем і любові, і павагі…
Але каго ўзамен мы любім самі?
(У перакладзе Рыгора Барадуліна.)
Сэнс жыцця шукаюць паэты-філосафы. І Га-над Чарказян – не выключэнне з гэтага правіла:
У капканах старых нашы думкі й звады.
Закончыцца шлях наш, і зробімся тлом.
Хвала таму, хто паверыць рады,
Што цяжкое жыццё пражыў са святлом.
(У перакладзе Рыгора Барадуліна.)
Віншуючы Ганада Бадрыевіча з 75-годдзем, зычу яму новых чаргаві, напоўненых мудрасцю, любоўю і святлом.
11.10.2021 г.
На фота: Задыякальна-паэтычны праект “12 сузор’яў” паэтычнага тэатра Арт.С. у Літаратурным музеі Максіма Багдановіча. Сустрэча адзінаццатая: Шалі (2008). На здымку – прадстаўнікі знака Шаляў, акрамя вядоўцаў (Аксаны Спрынчан, Зміцера Арцюха) і майго сына Петрыка (у мяне на руках). На фота злева направа стаяць: Максім Клімковіч, Аляксей Чубат, Ганад Чарказян, Зміцер Сідаровіч, Пётр Падгорны, Таццяна Барысюк, Зміцер Арцюх. Сядзяць: Аксана Спрынчан і Валярына Кустава.
