Даследнікі выявілі, што поспехі ў вучобе вызначаюцца перш за ўсё генамі дзіцяці, а яго інтэлектуальныя здольнасці гуляюць у гэтым куды меншую ролю.
Напэўна, гэта здарыцца ўжо хутка: з дапамогай аналізу ДНК мы зможам вызначаць будучыя складанасці ў вучобе нашага дзіцяці і дапамагаць яму.
Мы выдатна памятаем гэта яшчэ са школьнай лавы: дзеці вучацца вельмі па-рознаму.
А ў апошнія гады даследнікі выявілі, што поспех у вучобе – у пачатковай школе, на іспытах пры заканчэнні сярэдняй школы і нават у вывучэнні асобных прадметаў – амаль на дзве траціны (!) залежыць ад генаў.
Навукоўцы абралі 6000 пар двайнят, якія ўдзельнічаюць у брытанскай Праграме даследаванні ранняга развіцця блізнят, і прааналізавалі іх ацэнкі – ад пачатковай школы да заканчэння абавязковага сярэдняй адукацыі.
Вынікі даследавання паказалі, што дасягненні блізнят ў вучобе былі на здзіўленне стабільнымі.
Тыя, хто добра паспяваў ў пачатковай школе, мелі добрыя вынікі і на іспытах GCSE (сертыфікат аб заканчэнні сярэдняй адукацыі).
Назірання за двайнятамі дазваляюць выявіць уплыў генаў на дасягненні ў вучобе.
Аднаяйкавыя (iдэнтычныя) двайняты маюць аднолькавы генетычны набор, тады як двайняткі, гэтак жа як і браты і сёстры рознага ўзросту, маюць у сярэднім 50% аднолькавых генаў.
Калі ў пэўных рысах характару ідэнтычныя двайняты больш падобныя адзін на аднаго, чым двайняткі, можна зрабіць выснову, што гэтая рыса вызначаецца пераважна генамі.
Даследчыкі прыйшлі да высновы, што стабільнасць дасягненняў у вучобе амаль на 70% тлумачыцца генетычнымі фактарамі і толькі на 25% – вонкавымі фактарамі, навакольным асяроддзем, напрыклад, выхаваннем у адной сям’і і наведваннем адной школы.
Астатнія 5% – іншымі, пакуль менш зразумелымі фактарамі, напрыклад, уплывам сяброў або настаўнікаў.
Калі паспяховасць у вучобе на працягу школьных гадоў паляпшалася або пагаршалася, гэта перш за ўсё залежала ад тых знешніх фактараў, якія ў двайнят адрозніваліся.
Здаецца, лагічна выказаць здагадку, што стабільнасць поспехаў у вывучэнні школьных прадметаў тлумачыцца, у першую чаргу, разумовымі здольнасцямі канкрэтнага дзіцяці.
Але пасля таго як даследчыкі правялі сярод блізнят тэсты на інтэлект (вербальныя і невербальныя), уплыў генаў ўсё роўна засталося істотным – на ўзроўні 60%.
У апошнія гады навукоўцы дасягнулі вялікіх поспехаў у выяўленні генетычных маркераў, якія адказваюць за тыя ці іншыя рысы асобы – у прыватнасці, за поспехі ў вучобе.
Аднак кожны генетычны маркер тлумачыць вельмі невялікую долю (менш за 0,1%) індывідуальных адрозненняў. І нядаўна быў распрацаваны больш эфектыўны метад.
Сумуючы тысячы генетычных маркераў, выяўленых у ходзе агульнагеномных даследаванняў (даследаванні геномнага набору генетычных варыянтаў у розных людзей, якія дазваляюць убачыць сувязь якога-небудзь з варыянтаў з пэўнай прыкметай), навукоўцы ствараюць полігенную шкалу ацэнкі.
Такая шкала дазваляе з большай дакладнасцю прагназаваць варыятыўнасць пэўных якасцей асобы (напрыклад, поспехаў у вучобе), у людзей, не звязаных агульнымі генамі.
Метад полігеннай шкалы пацвердзіў тое, што навукоўцы выявілі ў ходзе назірання за двайнятамі. А менавіта: вызначаныя варыянты генаў адказваюць за тое, чаму ацэнкі дзяцей на кожным этапе навучання могуць адрознівацца.
Вынікі гэтага даследавання вельмі важныя як для бацькоў, так і для настаўнікаў.
Яны сведчаць аб тым, што пэўныя праблемы ў вучобе трэба выяўляць як мага раней, паколькі яны, хутчэй за ўсё, будуць існаваць на працягу ўсіх гадоў, праведзеных у школе.
У будучыні такая ацэнка генетычнай схільнасці (разам з прагназаваннем ўплыву навакольнага асяроддзя, напрыклад, раёна пражывання, асаблівасцяў выхавання ў сям’і і школе) дапаможа выяўляць “праблемных вучняў” ў раннім узросце.
Пераадолець патэнцыйныя цяжкасці ў навучанні дапамогуць індывідуальныя навучальныя праграмы.
Напрыклад, ужо пры нараджэнні мы маглі б з дапамогай ДНК-тэстаў выяўляць дзяцей, якія будуць мець праблемы з чытаннем, і дапамагаць ім ужо на раннім этапе развіцця.
Прафілактычныя мерапрыемствы заўсёды маюць вялікія шанцы на поспех, калі праводзяцца ў першыя гады жыцця.
Таму генетычная ацэнка рызык, якую можна вырабіць ужо пры нараджэнні, мае вялікае значэнне для пераадолення будучых праблем у вучобе ў дзіцяці.
