Грэка-каталіцкая парафія Святапакутніка Язафата ў г. Полацку выдала кнігу Леаніда Лаўрэша “ Стойкасць у веры, мужнасць у выпрабаваннях : Жыццё і ўспаміны беларускіх уніятаў у часы ліквідацыі уніі”. У кнізе 326 старонак. Навуковы рэдактар: Святлана Валянцінаўна Марозава, доктар гістарычных навук, прафесар.
Героямі кнігі з’яўляюцца людзі, якія жылі ў эпоху рэлігійнай канверсіі 1830-х гадоў, калі было радыкальна зменена канфесійнае аблічча Беларусі. Праз аўтарскія нарысы пра лёсы гэтых людзей, іх успаміны і мову афіцыйных дакументаў Леанід Лаўрэш распавядае пра падзеі да, падчас і пасля ліквідацыі царкоўнай Уніі на нашых землях. Але галоўны акцэнт у гэтай кнізе – не на падзеях, а на людскіх хваляваннях, учынках і пазіцыі ў тым “уз’яднаўчым” ліхалецці. Перад намі праходзяць два лагеры. Гэта тыя, хто рабіў кар’еру на ліквідацыі Уніяцкай царквы. І тыя, хто захаваў адданасць веры дзядоў, не здрадзіў сваім прынцыпам, перакананням, урэшце, рэлігійнай клятве. Пра тую эпоху рэлігійнай канверсіі Беларусі і яе галоўных дзеячоў напісана шмат, пачынаючы з гістарыяграфіі заходнерусізму і яго ідэолага Міхала Каяловіча, і яна нам здаецца добра вядомай. Але кожным са сваіх біяграфічных нарысаў Леанід Лаўрэш расстаўляе новыя акцэнты ў нашых ведах, варушыць так і невырашаныя навукай пытанні, а то і адкрывае зусім новыя старонкі гісторыі і імёны яе герояў, навуцы зусім невядомыя. А ўсё таму, што ён падыходзіць да гэтай гісторыі не з традыцыйнай пазіцыі расійска-савецкай гістарыяграфіі або апалогіі “ліквідатараў” царкоўнай Уніі. Ён піша гісторыю тых, хто падняўся на абарону сваёй Царквы і такім чынам кінуў выклік імперскай палітыцы яе задушэння…
У першай частцы кнігі, грунтуючыся на архіўнай інфармацыі, працах гісторыкаў і мемуарах, падаюцца біяграфічныя нарысы дзеячаў Грэка-каталіцкай царквы ў часы ліквідацыі яе структур:
Лёсы святароў у часы скасавання уніі . . .
Епіскап Адрыян Галаўня . . .
Віленскі астраном і правінцыял ордэна базыльянаў Цэзары Каменскі . . .
Іераманах Віктар Басяцкі . . .
Прафесар Міхал Баброўскі і ліквідацыя уніі . . .
Святар Антон Сасноўскі . . .
Святар Адам Плаўскі . . .
Апошні беларускі базыльянін XIX ст. Кірыл Летаўт . . .
Пра трываласць беларускай рэлігійнай традыцыі – епіскап Іяакім . . .
У другой частцы прыведзены аўтэнтычныя ўспа-міны грэка-каталіцкіх святароў, якія прынялі пакуты за адданасць сваёй веры.
Успаміны ўніятаў-пакутнікаў . . .
Успаміны пакутнікаў уніі . . .
- Лыскава . . .
- Святар Бараноўскі . . .
III. Святар Міцэвіч і яго таварышы . . .
- Дудаковічы . . .
- Поразава . . .
З нататак васьмідзесяцігадовага старога ліцвіна-ўніята .
У трэцяй частцы змешчаны дадаткі. Тут падаюцца некаторыя цікавыя дакументы з гісторыі Уніяцкай царквы:
Справы іосіфінізму ў Літве . . .
Проект ликвидации греко-католической церкви Иосифа Семашко . . .
Письмо протоиерея Михаила Кирилловича Бобровского от 21 января 1835 г. из м. Шерешева, к настоятелю Виленского Свято-Троицкого базилианского монастыря, о. Виктору Босяцкому . . .
Дадаткі да главы пра а. Адама Плаўскага . . .
Справа святара Адама Плаўскага . . .
Кніга будзе цікавай гісторыкам, а таксама і ўсім чытачам, якія цікавяцца беларускай мінуўшчынай.
Яраслаў Грынкевіч.
